سیاستگذاری اکتساب تکنولوژی؛ کاربرد ANP فازی وDEMATEL فازی (مطالعه موردی: صنعت لعاب-سازی استان یزد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، گروه مدیریت صنعتی، دانشگاه یزد، یزد

2 کارشناس ارشد مدیریت صنعتی، کارشناس اداره کل امور مالیات و دارایی شیراز، شیراز

چکیده

با توجه به اهمیت تکنولوژی و نقش آن در ایجاد مزیت رقابتی برای سازمان­ها، لزوم توجه روزافزون به تکنولوژی و مسائل مرتبط با آن بیش از پیش نمایان است. یکی از مسائل اساسی در خصوص تکنولوژی، شیوه دستیابی به تکنولوژی مورد نیاز است. هدف این پژوهش، انتخاب مناسب‌ترین شیوه کسب تکنولوژی در صنعت لعاب استان یزد است. در این راستا، ابتدا با مطالعه ادبیات و مصاحبه با خبرگان این صنعت، معیارهای تأثیرگذار بر کسب تکنولوژی شناسایی گردیده‌اند، و با به­کارگیری تکنیک دلفی فازی، معیارهای شناسایی شده از دیدگاه خبرگان صنعت تعدیل و مهمترین عوامل انتخاب شده‌اند. در مرحله بعد از تکنیک DEMATEL فازی برای تعیین ارتباطات و میزان تأثیرات میان معیارها استفاده شده و در نهایت، یک مدل  ANP فازی، برای انتخاب مطلوب‌ترین شیوه کسب تکنولوژی از میان سه شیوه کلی مشارکت، تولید و خرید تکنولوژی ایجاد شده است. بر اساس نتایج این پژوهش، شیوه مشارکت از اولویت بالاتری نسبت به سایر شیوه‌های کسب برخوردار است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Policy Making for Technology Acquisition Application of Fuzzy ANP and Fuzzy DEMATEL (Case Study: Frit Industry of YAZD Province)

نویسندگان [English]

  • habib zareahmadabadi 1
  • fatemeh ghasemi 2
1 Assistant Professor, Faculty of Management and Accounting, University of Yazd, Iran
2 M.A. In Industrial Management, Higher Education Institute of Jahad University of Yazd, Iran
چکیده [English]

According to significance of technology and its role in creating competitive advantage, further attention is required to be paid to technology and its relevant affairs. A basic issue of technology management is the technology acquisition and this research tries to find the most appropriate method of acquiring the technology for frit industry in Yazd province. For this purpose, the literature of this industry has been studied while experts have been interviewed in order to identify factors affecting the acquirement of this technology. Afterward, Fuzzy Delphi technique has been used to modify the identified criteria in order to choose the most important factors. In the next step, Fuzzy DEMATEL technique is used to determine the impact of the criteria and the communications between them. Finally, the fuzzy ANP model has been established to choose the most effective method of acquiring technology out of three general methods of cooperation, production and purchase. The research concludes that “cooperation” is the most preferred method. It should be considered that the participatory methods are selected among technology acquisition multiplicity models in which technical knowledge transfers along with technology transfer. This method can prevent future depending to technology provider. Hence, it is important to pay more attention to this issue because the technical knowledge proficiency has prior condition of the optimal use of technology.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Technology Acquisition Mode
  • Fuzzy Analytic Network Process (FANP)
  • Fuzzy Delphi Method (FDM)
  • Fuzzy DEMATEL

1- مقدمه

در عصر انقلاب تکنولوژی، حضور باعزت و قدرتمند در عرصه بین‌المللی به جز از طریق کسب مزیت‌های تکنولوژیک امکان‌پذیر نیست. تکنولوژی مهمترین عامل تغییر تجارب انسانی است. تأثیر تکنولوژی بر زندگی روزمره، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، سیستم سیاسی و اشتغال، ضرورت درک کامل ابعاد مختلف آن را بیش از پیش نمایان می‌سازد. بر همگان واضح است که شش عامل مهم اقتصادی، عملکرد هر بنگاه اقتصادی را تحت تأثیر قرار می‌دهند که عبارتند از: سرمایه، نیروی انسانی، مدیریت، محصولات، منابع و تکنولوژی. تکنولوژی، دانش، مهارت، تکنیک و ابزار لازم برای تبدیل منابع به محصولات است(خلیل،1380).

در سال­های اخیر، تدوین و به­کارگیری راهبرد تکنولوژی به عنوان محرّکی قوی در خصوص ایجاد و بهبود مزیت رقابتی در صنایع مختلف مورد توجه قرار گرفته است. انتخاب شیوه مناسب کسب تکنولوژی یکی از تصمیمات راهبردی مهم در خصوص تدوین استراتژی تکنولوژی است. با وجود مطالعات و پژوهش­های وسیع صورت گرفته بر ارزیابی تکنولوژی و فرایندهای کسب آن، تحقیقات اندکی در زمینه روش مناسب کسب تکنولوژی در صنایع خاص صورت پذیرفته است. این مسأله موجب ایجاد چالش در ارزیابی و تحلیل شرایط موجود شده است؛ بالاخص برای تصمیم­گیرندگانی که وظیفه دارند در عین اخذ تصمیم مناسب برای بقای سازمان و ایجاد مزیت رقابتی، در خصوص انتخاب شیوه مناسب کسب تکنولوژی نیز تصمیمات منطقی و کارا اخذ نموده و مناسب­ترین شیوه کسب تکنولوژی را از میان شیوه­های متعدد برگزینند. به سبب تنوع روش­های کسب تکنولوژی و نیز محیط و شرایط متنوع و ناپایدار سازمان­ها و با توجه به نیازهای در حال رشد، لزوم به­کارگیری مدل­های ریاضی با بهره­گیری از تکنیک­های تصمیم­گیری چند­ معیاره برای حل چنین مشکلاتی ضروری می­نماید (لی[1]، 1999).

کسب تکنولوژی، فرایندی بسیار مهم برای شرکت­هایی است که تمایل به نوآوری­های فنی دارند؛ به این سبب که بر عملکرد سازمان تأثیرگذار است و نقش بسزایی در دستیابی به اهداف سازمان ایفا می­نماید. اهمیت اکتساب و به­کارگیری تکنولوژی صحیح در دستیابی به مزیت رقابتی در محیطی که هزینه­، سرعت و پیچیدگی توسعه­های فنی رو به افزایش بوده و چرخه حیات محصول رو به کاهش است، به خوبی مشهود است (بینز[2]، 2004).

استان یزد طی سالیان اخیر یکی از قطب­های تولید محصولات سرامیکی کشور است. طبق آمار سازمان صنایع و معادن، این استان با تولید سالیانه بیش از یکصد میلیون متر مربع انواع کاشی حدوداً 40 % از تولید کلی کشور را به خود اختصاص داده است. در زمینه لعاب نیز با توان تولیدی برابر با 90 هزار تن سهم 45 درصدی تولید کل کشور را داراست؛ اما مشکل عمده­ای که این صنعت بالاخص در استان یزد با آن روبه­روست، قدیمی بودن تکنولوژی در این صنعت است. تکنولوژی مورد استفاده در اغلب بنگاه­های لعاب استان یزد در سطح جهانی منسوخ شده است. همچنین، با توجه به جهت­گیری صنایع به سمت کاهش مصرف انرژی و از آنجایی که تکنولوژی که در حال حاضر در این صنعت استفاده می­شود، جزو تکنولوژی­های پرمصرف محسوب می‏گردد. پس ضرورت تغییر تکنولوژی و دستیابی به تکنولوژی روز دنیا در این بنگاه­ها بدیهی است.

با توجه به اهمیت تکنولوژی و کسب آن در صنعت لعاب استان یزد، در این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این سؤال هستیم که با توجه به تعدد شیوه‌ها کدام یک از شیوه‌های کسب تکنولوژی در این صنعت مطلوب‌تر است. به این منظور، روش‌های مختلف دستیابی به تکنولوژی را تحت شرایط مختلف و با توجه به عوامل تأثیرگذار ارزیابی نموده و الگوی مناسب شیوه کسب تکنولوژی در این صنعت ارئه شده است.

برای پاسخگویی به هدف پژوهش از تکنیک‌هایی که در حقیقت ابزار محقق محسوب می‌گردد، بهره گرفته شده است. برای یافتن شیوه مناسب کسب تکنولوژی، ابتدا معیارهای تأثیرگذار بر کسب با استفاده از ادبیات، تحقیقات و مدل‌های مرتبط شناسایی گردیده است. برای تأیید و تعدیل معیارهای شناسایی شده از تکنیک دلفی فازی، استفاده شده است. پس از شناسایی معیارها، مناسب‌ترین شیوه کسب تکنولوژی با استفاده از مدل تلفیقیANP و   DEMATEL فازی مشخص شده است.

 

2-ادبیات پژوهش

در تعریفی جامع می‌توان گفت تکنولوژی کلّیه دانش‌ها، محصولات، ابزار و روش‌ها و سیستم‌هایی است که به خدمت گرفته می‌شود تا محصول یا خدمتی ارائه شود. تکنولوژی روش انجام کار و ابزاری است که توسط آن به اهداف نایل می‌شویم. تکنولوژی را می توان کاربرد عملی دانش و ابزاری برای کمک به تلاش انسان‌هاست، تعریف نمود(خلیل،1380).

کسب تکنولوژی تولیدی می‌تواند به صورت فرایندی از مرحله شناسایی، انتخاب، انتقال و به‌کارگیری راه‌حل‌های تکنولوژیک به منظور بهبود قابلیت‌های تولیدی برای افزایش عملکردهای تجاری نگریسته شود. فرایند کسب تکنولوژی اغلب در همه سازمان­های تولیدی وجود دارد؛ اگر چه لزوما ساختار یافته و رسمی نیست (آذر، طباطبائیان، 1380).

اکتساب تکنولوژی، مقوله‌ای مهم و اساسی در ارتقای سطح تکنولوژی یک کشور و در نهایت حرکت به سمت توسعه پایدار است. البته، این امر مستلزم توجه به مراکز تحقیقاتی و حمایت‌های اقتصادی و سیاسی از این‌گونه فعالیت‌هاست. کسب تکنولوژی فرایندی بسیار مهم برای شرکت‌هایی است که به نوآوری­های فنی تمایل دارند؛ به این سبب که بر عملکرد سازمان تأثیرگذار است و نقش ‌بسزایی در دستیابی به اهداف سازمان ایفا می­نماید.

در صورتی که فرایند کسب تکنولوژی به خوبی صورت پذیرد، سازمان را قادر می‌سازد تا بهره‌وری تولید را ارتقا و بهبود بخشیده، شراکت‌ها به‌صورت کارایی صورت پذیرد، توسعه بین‌المللی انجام گیرد و مزایای رقابتی عاید سازمان ‌گردد. تمرکز کسب تکنولوژی بر این مسأله است که دستیابی به تکنولوژی مورد نیاز بنگاه از طریق بهبود و توسعه داخلی باشد، یا مشارکت با سایر شرکت‌ها و مراکز علمی و یا خریداری مستقیم تکنولوژی. پیچیدگی محیط‌های تجاری نوین امروزی و تنوع راهبرد‌ها و شیوه‌های کسب تکنولوژی، تصمیم‌گیری در خصوص انتخاب شیوه کسب تکنولوژی را بیش از پیش مشکل و پیچیده نموده است(خلیل،1380).

امروزه اهمیت تکنولوژی در موفقیت شرکت‌ها بر کسی پوشیده نیست. شرکت‌ها (اعم از شرکت‌های بزرگ و کوچک) پیوسته می‌کوشند به تکنولوژی‌های جدید دست یافته و از این طریق نسبت به رقبای خود در بازار برتری رقابتی پیدا کنند. بنابراین، توسعه تکنولوژی همواره مطرح بوده، از اهمیت خاصی برخوردار است.

توسعه تکنولوژی ممکن است از دو طریق زیر صورت پذیرد: توسعه درونزا
(Internal Development) که با استفاده از منابع داخلی و از طریق R&D به تکنولوژی مورد نظر دسترسی پیدا می­شود. انتقال تکنولوژی (TechnologyTransfer) که با استفاده از منابع خارجی و خرید آن از خارج بنگاه به تکنولوژی مورد نظر دسترسی پیدا می­شود. گاهی اوقات ترکیبی از توسعه درونزا و انتقال تکنولوژی برای دستیابی به یک تکنولوژی استفاده می‌شود(راگیتس[3]، 1999). انتقال تکنولوژی فرایندی است ضروری برای کاربرد و استفاده گسترده از تکنولوژی توسط یک یا چند کاربر. انتقال تکنولوژی خود از شیوه‌های متعددی تشکیل یافته است و می­توان آن را عمده‌ترین شیوه دستیابی به تکنولوژی دانست.

 

2-1- اکتساب تکنولوژی

اکتساب تکنولوژی مقوله‌ای مهم واساسی در ارتقای سطح تکنولوژی یک کشور و درنهایت، حرکت به سمت توسعه پایدار است. شیوه‌های متعددی برای دستیابی به تکنولوژی مورد نیاز بنگاه وجود دارد که در جدول(1) این شیوه‌ها بیان شده است. به سبب تعدد شیوه‌ها، در این پژوهش بر سه شیوه کلی مشارکت، خرید و ساخت به عنوان گزینه‌های اصلی کسب تکنولوژی تمرکز شده است.

 

جدول(1): دسته بندی شیوه‌های کسب تکنولوژی به سه شیوه کلی

ساخت

خرید

مشارکت

استفاده از تحقیق و توسعه داخلی

(In house R&D)

قراردادهای پیمانکاری تحقیق و توسعه

(Contract out R&D)

تحقیق و توسعه مشترک

(Join R&D)

جاسوسی صنعتی

(Industrial Espionage)

اخذ مالکیت یک شرکت (Acquisiton)

تملک سهام

(Equity Investmen)

مهندسی معکوس

(Reverse Engineering)

قراردادهای کلید در دست

(Turn Key Project)

اتحادها

(Alliance)

 

تأمین از بیرون

(Out Sourcing)

ادغام

(Merger)

پیمانکاری

(Subcontracting)

آموزش

(Training)

خرید حق امتیاز

(Licensing)

تحصیل

(Educatlon)

 

استخدام و تبادل نیروی انسانی

(Human Exchange & Hiring)

همکاری مشترک

(Joint Venture)

(منبع: آراستی و دلاوری، 1383)

 

3- روش پژوهش

تحقیق حاضر از نوع تحقیق توصیفی محسوب می‏گردد و از میان انواع تحقیقات توصیفی، بررسی موردی است. همچنین، بر اساس هدف یک تحقیق کاربردی به حساب می‌آید. جامعه آماری این پژوهش متشکل از خبرگان صنعت لعاب استان یزد، اعم از استادان دانشگاهی، کارشناسان نهادهای دولتی و صاحبان و متخصصان شاغل در صنعت لعاب و آشنا به مبحث تکنولوژی و کسب آن است. تعداد کل جامعه آماری 40 نفر است. به سبب عدم دسترسی به کل جامعه آماری، از رابطه نمونه­گیری جامعه محدود برای تعیین اندازه نمونه استفاده نموده­ایم، که تعداد نمونه 28 نفر برآورد شده است.

هدف این پژوهش، انتخاب مطلوب­ترین شیوه کسب تکنولوژی است. برای دستیابی به این هدف، ابتدا معیارهای مؤثر بر کسب تکنولوژی شناسایی و در قالب پرسشنامه­ای طراحی شده­اند و برای تأیید پایایی پرسشنامه از آلفای کرونباخ استفاده شده است. به سبب تعدد و تنوع معیارها و نیاز به تعدیل معیارها از خبرگان امرکمک گرفته و از تکینک دلفی فازی استفاده شده است. پس از تعدیل معیارها بر اساس نظرهای خبرگان، پرسشنامه مقایسات زوجی طراحی، و میان نمونه آماری، پژوهش توزیع شده است.

پس از جمع­آوری داده­ها با استفاده از پرسشنامه مقایسات زوجی، برای انتخاب مطلوب­ترین شیوه کسب تکنولوژی از شیوه تلفیقی  DEMATELو ANP فازی استفاده شده است. از تکنیک DEMATEL برای شناسایی ارتباط و میزان تأثیر معیارها بر یکدیگر استفاده شده است، که علاوه بر شناسایی وزن­های معیارها، میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری معیارها را نیز مشخص می­نماید. در مرحله بعد برای شناسایی میزان ارجحیت معیارها و تعیین شیوه­ مطلوب کسب تکنولوژی از تکنیک ANPفازی که در این پژوهش بر آنالیز توسعه مبتنی است بهره گرفته شده است. در نهایت، از نرم­افزار SuperDecision برای وزن­دهی به معیارها و رتبه‏بندی شیوه­های کسب تکنولوژی از میان سه گزینه مشارکت، خرید و ساخت، استفاده شده است.

 

3-1- شناسایی معیارها

در این بخش معیارهایی که بر انتخاب شیوه مطلوب کسب تکنولوژی تأثیرگذارند، به همراه منبع استخراج آنها در جدول (2) ارائه شده است. این معیارها با بررسی ادبیات مرتبط و مدل­های ارائه شده در خصوص تکنولوژی و مصاحبه با خبرگان، استخراج  و در سه بعد کلی دریافت­کننده، تکنولوژی و محیط دسته­بندی شده­اند.

 

3-2- تکنیک دلفی فازی

3-2-1- تکنیک دلفی فازی و مراحل آن

روش دلفی فازی در دهه 1980 میلادی توسط کافمن و گوپتا[4] ابداع شد. کاربرد این روش به منظور تصمیم­گیری و اجماع بر مسائلی که اهداف و پارامترها به صراحت مشخص نیستند، به نتایج بسیار ارزنده­ای منجر می­شود. مراحل تکنیک دلفی فازی که در این پژوهش استفاده شده است، به ­صورت ذیل است(لی و وانگ[5]، 2010).

 

گام اول: طراحی پرسشنامه و نظرخواهی از خبرگان

 در خصوص اهمیت هر یک از معیارها و امتیازدهی به صورت بیشترین مقدار خوش­بینانه (حداکثر) و بیشترین مقدار بدبینانه (حداقل) برای هر یک از معیارها در یک محدوده از مقادیر 1 تا 10.

این امتیاز به­صورت  نمایش داده می­شود؛ به گونه­ای که  بیانگر مقدار بد­بینانه معیارهای i و  نشان­دهنده مقادیر خوش‏بینانه از معیارهای iاست، که مبتنی بر نظرهای k خبره ارائه شده است.

 

جدول(2): معیارهای شناسایی شده و منبع استخراج

منبع

معیار

بعد

شماره

Robert E.& Berry

میزان آشنایی شرکت با وضعیت بازار و تکنولوژی مورد نیاز

دریافت کننده تکنولوژی

1

V. Chiesa(1997), D.H. Cho(2000),B. Croisier(1998),G. Hamel,(1989),M. Dodgson(1992), V. Chiesa(1997)

سطح سرمایه­گذاری و ریسک مالی

2

D. Ford(1988), T. Baines(2004)

فوریت و ضرورت دستیابی به تکنولوژی

3

D. Ford(1988)

تملک تکنولوژی

4

Lowe And Taylor (1998(,S. Kurokawa(1997) PanosDesyllas, Alan Hughes(2008),

تجارب شرکت در شیوه­های کسب و دانش فنی تکنولوژی

5

Martin Hemmert(2004), ), D. Ford(1988), Lowe, P.Taylor(1988)

دسترسی، کیفیت و هزینه پرسنل تحقیق و توسعه

6

Martin Hemmert(2004)

انتقال دانش بین واحدهای درون و برون سازمانی

7

Shiu-Wan (2008), D. Ford(1988), D.H. Cho, u(2000),

E.B. Roberts(1985), J. Lowe, P.Taylor(1988), Dae-Hyun Cho, Pyung-Il Yu(2000), R.K.Moenaert(1990), R.R. Nelson(1982)

قابلیت تکنولوژیک و پیشینه تحقیق و توسعه

8

Shiu-Wan Hung, Ruei-Hung Tang(2008) J. Lowe, P. Taylor(1998), J. Poon, A. MacPherson(2005) ,Aldor

اندازه سازمان و میزان برخورداری از دارایی­های مکمل

9

V. Chiesa(2001), Brent B. Allred, K. Scott Swan(2004)

تطبیق با راهبرد تکنولوژی و کسب و کار سازمان

10

Zafar Husain, Sushil, R.D. Pathak(2002)

شکاف دانش و میزان یکپارچگی عمودی و افقی

11

Ford(1988), S. Kurokawa(1997), D.H. Cho(2000), B.B. Tyler(1995), D.J. Teece(1986), L. Canez(1999)

چرخه حیات تکنولوژی و محصول

تکنولوؤی

12

D. Ford(1988)

اثر رقابتی تکنولوژی

13

Brent B. Allred, K. Scott Swan(2004)

کشش تغییر پذیری تکنولوژی تولید

14

S. Kurokawa(1997)

پیچیدگی تکنولوژی

15

S. Kurokawa(1997)

وابستگی تکنولوژی

16

AldorLanctot,K. Scott Swan(2000)

انحصار طراحی محصول

17

H.K. Steensma, K.G. Corley(2000)

آسانی کپی برداری و تقلید

18

Zafar Husain, Sushil, R.D. Pathak(2002)

امکان بومی سازی تکنولوژی

19

V. Chiesa(1997)

کیفیت و شرایط همکاری مطلوب میان دریافت‌کننده و عرضه‌کننده

محیط

20

B. Allred, K Swan(2004),Kurokawa(1997), D.H. Cho(2000), J. Lowe(1998), G.P. Pisano(1990), M.

شدت رقابت

21

D.H. Cho(2000), G. Hamel(1989),M. Dodgson(1992),

G.Walker(1987),V. Chiesa(1998)

عدم اطمینان و پیچیدگی محیطی

22

Spence (1984), Teece(1986),Ouchi And Bolton (1988(,D.H. Cho(2000),R. Veugelers(1999)

قوانین حمایت از مالکیت معنوی

23

Rosenbloom And Cusumano (1987(,D.H. Cho(2000)

سهم بازار بالقوه

24

Martin Hemmert(2004), S. Kurokawa(1997),

B.B. Tyler(1995)

عوامل سیاسی، قانونی و اجراییو تحریم­های اقتصادی

25

Martin Hemmert(2004), V. Chiesa(1997), PanosDesyllas, Alan Hughes(2008)

دانش مراکز تحقیقاتی خارج از بنگاه (کیفیت و دسترسی) و بهره­وری تحقیقات

26

 

گام دوم ( انتخاب مقادیر حداقل و حداکثر و محاسبه میانگین هندسی از شاخص­های خوش­بینانه و بدبینانه گروهی برای هر یک از معیارها)

برای انتخاب مقادیر حداقل و حداکثر، از مجموعه شاخص‌های خوش‌بینانه معیارها میانگین گروهی محاسبه و مقادیر پرتی که خارج از دو محدوده انحراف استاندارد باشند، حذف می‌شوند .همچنین، برای شاخص‌های بدبینانه محاسبات مشابهی صورت می‌پذیرد. مقدار حداقل (حداکثر) از مجموعه مقادیر بدبینانه (خوش‌بینانه) به عنوان حداقل مقدار بدبینانه گروهی (مقدار خوش‌بینانه گروهی  ) از میان مقادیری که باقی مانده‌اند، انتخاب شده و میانگین هندسی از میان مقادیر بدبینانه گروهی باقیمانده  محاسبه می‌گردد. حداقل ()، میانگین هندسی () و حداکثر () از بین مقادیر خوش‌بینانه گروهی، به ‌صورت مشابه محاسبه می‌شود.

 

گام سوم (تعیین اعداد فازی مثلثی برای شاخص­های بدبینانه و خوش­بینانه هر معیار)

اعداد فازی مثلثی برای شاخص بدبینانه به ­صورت  و برای شاخص خوش­بینانه  نمایش داده می­شود.

 

گام چهارم (توافق و اجماع در عقاید خبرگان و محاسبه مقدار معناداری برای هر معیار)

ناحیه خاکستری، بخشی است که حاصل همپوشانی است و برای نمایش دادن توافق و اجماع نظرهای خبرگان در هر معیار و محاسبه مقدار معناداری همگرا از هر معیار  استفاده می‌شود.

 

(1)                                 

  1. اگر هیچ­گونه همپوشانی میان  وجود نداشته باشد، به این معنی که  باشد و منطقه خاکستری وجود نداشته باشد، عقاید خبرگان در خصوص معیار i، دارای توافق و اجماع نظر گروهی است، و مقدار معناداری هر معیار از رابطه 2 حاصل می­شود.

(2)                                          

 

  1. b.   اگر منطقه خاکستری وجود داشته باشد و مقدار فاصله‌ای منطقه خاکستری  برابر باشد با ، و  کمتر از مقدار فاصله‌ای  و  باشد، به این معنی که ، پس مقدار معنادار همگرایی هر معیار با استفاده از رابطه‌های 3 و 4 محاسبه می شود.

        (3)  

         (4)     

 

اگر منطقه خاکستری وجود داشته باشد و  باشد، اختلاف زیادی میان  عقاید خبرگان وجود دارد. پس گام­های 1تا 4، تا حاصل شدن همگرایی تکرار می­شود.

 

گام پنجم (استخراج نمودن معیارهای همگرا شده از فهرست معیارهای شناسایی شده)

مقدار معنادار همگرایی با مقدار آستانه T مقایسه شده، که این مقدار به‌طور ذهنی توسط خبرگان مبتنی بر میانگین هندسی تمامی  تعیین شده است. اگر  باشد، معیار i برای تحلیل­های بیشتر انتخاب می‌شود.


جدول(3): انتخاب معیارها با دلفی فازی


مقدار همگرایی معنادار

 

میانگین هندسی

میانگین هندسی

مقادیر خوش بینانه

مقادیر خوش بینانه

مقادیر بدبینانه

مقادیر بدبینانه

معیار

بعد

8.43

1.12

9.36

7.21

10

8

9

5

میزان آشنایی شرکت با وضعیت بازار و تکنولوژی مورد نیاز

دریافت کننده تکنولوژی

8.45

0.88

9.29

7.40

10

8

9

6

سطح سرمایه­گذاری و ریسک مالی

8.49

1.10

9.52

7.42

10

8

9

6

فوریت و ضرورت دستیابی به تکنولوژی

6.34

0.44

7.98

5.55

10

5

7

3

تملک تکنولوژی

8.48

1.05

9.43

7.38

10

8

9

6

تجارب پیشین شرکت در شیوه­های کسب و دانش فنی تکنولوژی

8.23

2.14

9.29

7.15

10

8

8

6

دسترسی، کیفیت و هزینه پرسنل تحقیق و توسعه و قابلیت و پیشینه تحقیق و توسعه

8.20

2.2

9.13

6.93

10

8

8

4

انتقال دانش بین واحدهای درون و برون سازمانی

8.19

1.82

9.03

7.21

10

8

8

5

اندازه سازمان و میزان برخورداری از دارایی‏های مکمل

8.43

1.12

9.36

7.21

10

8

9

5

تطبیق با استراتژی تکنولوژی و کسب و کار سازمان

8.24

1.35

8.66

6.31

10

8

9

5

شکاف دانش و میزان یکپارچگی

8.37

1.03

9.11

7.08

10

8

9

4

چرخه حیات تکنولوژی و محصول

تکنولوژی

6.31

0.05

7.64

4.60

10

5

8

3

اثر رقابتی تکنولوژی

8.37

1.22

9.18

6.96

10

8

9

5

کشش تغییر پذیری تکنولوژی تولید

8.49

1.23

9.59

7.36

10

8

9

5

پیچیدگی تکنولوژی

8.45

0.88

9.29

7.40

10

8

9

6

وابستگی تکنولوژی

8.37

1.22

9.18

6.96

10

8

9

5

انحصار طراحی محصول

8.90

3.51

9.65

7.14

10

8

8

6

آسانی کپی برداری و تقلید

8.21

1.79

9.04

7.25

10

8

8

5

امکان بومی سازی تکنولوژی

8.49

1.23

9.59

7.36

10

8

9

5

کیفیت و شرایط همکاری مطلوب میان دریافت‌کننده و عرضه‌کننده

محیط

8.34

1.36

9.13

6.77

10

8

9

5

شدت رقابت و سهم بازار بالقوه

8.46

1.31

9.52

7.20

10

8

9

5

عدم اطمینان و پیچیدگی محیطی

8.49

1.23

9.59

7.36

10

8

9

5

قوانین حمایت از مالکیت معنوی

8.48

1.05

9.43

7.38

10

8

9

6

عوامل سیاسی، قانونی و اجراییو تحریم­ها

8.37

1.03

9.11

7.08

10

8

9

4

دانش مراکز تحقیقاتی خارج از بنگاه (کیفیت و دسترسی) و بهره­وری تحقیقات

 

 

 

3-2-2- نتایج حاصل از تکنیک دلفی فازی

معیارهایی که شناسایی شده‌اند، با به‌کارگیری تکنیک دلفی فازی از نظر روایی تأیید گردیده و تعدیلات مورد نیاز انجام شده است. به این منظور، از خبرگان فعال در این حوزه، شامل اساتید دانشگاه و خبرگان فعال در خوشه کاشی استان و نیز انجمن لعاب کمک گرفته شد، تا معیارهای اثرگذار از فهرست پیشنهادی برای بررسی بیشتر در مراحل بعدی انتخاب شوند. در جدول (3) مقدار معناداری همگرا  ارائه و میانگین هندسی مقادیر معنادار همگرا  تمامی معیارهای شناسایی شده، محاسبه شده که این مقدار 8.19 است. بر اساس نتایج دلفی فازی به­کار گرفته شده، معیارهای تملک تکنولوژی و اثر رقابتی تکنولوژی حذف شده­اند.

 

معیارهایی که بر اساس نتایج حاصل از به­کارگیری دلفی فازی تأیید شده­اند، برای مرحله بعدی انتخاب شده­اند. با توجه به ماهیت تکنیک ANP و  DEMATEL که در مرحله بعد استفاده می­شوند، نیاز است تا حد ممکن معیارها کاهش یابند. به این سبب برخی از معیارها با توجه به تناسب محتوایی که با یکدیگر دارند، تلفیق شده و با عنوانی که دربرگیرنده معیارهای مورد نظر باشد، در مرحله بعد استفاده شده­اند.

 

3-2- تکنیک Dematelفازی

3-2-1- تکنیک Dematelفازی و مراحل آن

مؤسسه مموریال باتل روش DEMATEL را در تحقیقی زیر نظر هسته تحقیق زنو ابداع نمود. از مدل اولیه DEMATEL برای دستیابی به شیوه برخورد مناسب با پدیده‌های اختلاف‌ برانگیز در سطح جامعه جهانی استفاده شد. مزیت برتر این مدل در تجزیه وتحلیل روابط علّی بین مجموعه‌ای از متغیرهاست (گابوس[6]،1973). تکینک مورد استفاده در این مقاله مبتنی بر روش استفاده شده توسط وو و لین در سال 2008 است، که مراحل آن در ادامه تشریح شده است (وو و لین[7]، 2008).

 

مرحله اول: طراحی ماتریس تصمیم­گیری

برای سنجش ارتباط و تأثیرات میان معیارهای مورد بررسی، ابتدا ماتریس که شامل هدف و معیارهاییباشد، طراحی شده که ارتباط میان آنها مدّنظر است. به این منظور، پرسشنامه­ مقایسات زوجی طراحی گردیده­است. برای سنجش میزان تأثیر عوامل از یک مقیاس پنج سطحی استفاده شده که این سطوح و اعداد مثلثی فازی متناظر با آن در جدول(4) ارائه شده که مبتنی بر پیشنهاد لی[8] در سال 1999 است.

 

جدول(4): کاربرد متغیرهای کلامی برای تعیین میزان تأثیر متغیرها

عبارات کلامی

اعداد فازی مثلثی

کاملا بی­تأثیر

(0,0,0.25)

با تأثیر پایین

(0,0.25,0.5)

با تأثیر متوسط

(0.25,0.5,0.75)

با تأثیر بالا

(0.5,0.75,1.0)

با تأثیر خیلی بالا

(0.75,1.0,1.0)

مرحله دوم: محاسبه ماتریس فازی ارتباطات مستقیم

پس از جمع­آوری نظرهای خبرگان در خصوص میزان تأثیرگذاری عوامل بر یکدیگر ماتریس ارتباطات مستقیم () (ماتریسn×n) شکل می­گیرد. سپس ماتریس میانگین برای تجمیع نظرهای خبرگان با استفاده از رابطه (5) محاسبه می­گردد.

 

. (5)                              

میانگین هر ماتریس، ماتریس  که ماتریس فازی ارتباطات مستقیم نامیده می­شود، به­دست می­آید. در این ماتریس  اعداد فازی مثلثی هستند و  با توجه به اعداد مثلثی فازی (0,0,0) خواهد بود.

 

. (6)                    

 

مرحله سوم: نرمالایز نمودن ماتریس ارتباطات مستقیم فازی

دراین مرحله ماتریس نرمالایز شده ارتباطات مستقیم فازی  را می­توان بر اساس رابطه‌های (7) و (8) از ماتریس ارتباطات مستقیم فازی  به­دست آورد.

 

 

. (7)                           

 (8)                             

 

مرحله چهارم: محاسبه ماتریس ارتباطات کلی فازی

این ماتریس با  نمایش داده می­شود و درایه­های آن به­صورت فازی هستند. به منظور محاسبه این ماتریس از رابطه­های (10) – (12) کمک گرفته می‏شود. در این آن  همان ماترس یکه است.

 

.            (9)

(10)                            

(11)                           

(12)                             

مرحله پنجم: ترسیم نمودار علّی

در این مرحله مجموع سطرها و ستون‌های ماتریس  محاسبه می­گردد. در صورتی که مجموع سطرها و ستون‌ها را به ترتیب ماتریس‌های D و R بنامیم، بیشترین مجموع ردیفی Dنشان­دهنده ترتیب معیارهایی است که قویا بر عناصر دیگر نفوذ دارند، و بیشترین مجموع ستونی R نشان­دهنده ترتیب معیارهایی است که تحت نفوذ واقع می­شوند. از جمع این دو، ماتریس(D+R) که ماتریس برتری و از تفاضل آنها ماتریس(D-R) که ماتریس ارتباط نامیده می­شود، به­دست می‌آید.

 

مرحله ششم: دی­فازی نمودن ماتریس­های ارتباطات کلی

برای دی­فازه نمودن ماتریس ارتباطات کلی از روشدی­فازی­سازی CFCS[9]استفاده شده است. روش CFCSتوسط اپریکوویک و زنگ[10] در سال 2003 برای دی­فازی­نمودن پیشنهاد گردیده است.به این منظور، ماتریس  که متشکل از اعداد مثلثی فازی است، با استفاده از رابطه (14) دی­فازی شده و ماتریس که ماتریس ارتباطات نهایی قطعی است، حاصل می‏گردد.

 

 

                                                       (13)

 

 

 

(14)                                                       

مرحله هفتم : محاسبه ماتریس ارتباطات درونی

بر اساس نتایج ماتریس ارتباطات کلی و نمودار علّی، ماتریس ارتباطات درونی محاسبه می­گردد. با نرمالایز نمودن ستونی ماتریس ارتباطات کلی از طریق نرم خطی، ماتریس ارتباطات درونی به­دست می­آید. وزن­های این جداول به­صورت مستقیم در سوپر ماتریس ناموزون ANP استفاده می­شود.

 

3-2-2- نتایج به­کارگیری تکنیکFUZZY DEMATEL

در این مرحله نتایج حاصل از به­کارگیری تکنیک DEMATEL فازی برای تعیین ارتباط میان معیارها با یکدیگر ارائه گردیده است. به علت حجم زیاد محاسبات و جداول، فقط جداول نهایی قطعی میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری معیارها ارائه شده و نمودارهای علّی که منتج از ماتریس ابعاد کسب تکنولوژی است، ترسیم و نمایش داده شده است. بر اساس جدول (5) و شکل (1) چنین استنباط می­گردد که بعد محیط با توجه به بیشترین مقدار D، قویا بر سایر ابعاد تأثیرگذار است، بعد دریافت کننده تکنولوژی نیز به لحاظ برخورداری از بیشترین مقدار  R قویا تحت تأثیر سایر ابعاد قرار می­گیرد. به همین صورت سایر جداول نیز قابل تفسیر است. بر این اساس جدول(9) استخراج شده است، که رتبه هر معیار را نسسبت به سایر معیارها از حیث تأثیرگذاری و تأثیرپذیری نشان می‌دهد.   به همین صورت سایر جداول نیز قابل تفسیر است. بر این اساس جدول(9) استخراج شده است، که رتبه هر معیار را نسسبت به سایر معیارها از حیث تأثیرگذاری و تأثیرپذیری نشان می‌دهد.

 

 

 

شکل(1): نمودار علّی ابعاد مؤثر بر کسب تکنولوژی

 

جدول(5): ماتریس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری ابعاد کسب تکنولوژی

کسب تکنولوژی

D

R

D+R

D-R

دریافت کننده (C1)

1.56

2.18

3.74

-0.62

تکنولوژی(C2)

1.3

1.84

3.15

-0.54

محیط (C3)

2.26

1.1

3.37

1.16

 

جدول (6): ماتریس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بعد دریافت‌کننده تکنولوژی

دریافتکنندهتکنولوژی

D

R

D+R

D-R

میزان آشنایی بنگاه از محیط (C11)

2.54

2.79

5.33

0.24

عملکرد سرمایه‌گذاری بر جذب تکنولوژی (C12)

2.82

2.74

5.56

0.08

ضرورت دستیابی به تکنولوژی (C13)

2.48

2.98

5.45

0.5

برخورداری از زیرساخت­های تحقیق و توسعه(C14)

3.05

2.75

5.8

0.3

توانایی در انتقال دانش در درون و بیرون سازمان (C15)

2.59

2.55

5.14

0.04

تناسب استراتژیک جذب تکنولوژی (C16)

3.02

2.66

5.68

0.36

زیرساخت‌های سیستمی (C17)

2.88

2.92

5.8

0.04

 

3-3- تکنیک تحلیل شبکه‌ای فازی
 (Fuzzy Analytic Network Process)

3-3-1- تکنیک تحلیل شبکه‌ای فازی و مراحل آن

فرایند تحلیل شبکه‌ای ANPتوسط ساعتی در سال 1980 در کتاب اصول تصمیم‌گیری مطرح گردید، و در سال 1996 در کتاب " تصمیم‌گیری با وابستگی و بازخورد" بسط داده شد.ANP حالتی از تعمیم یافته از AHP است. در حالی که AHP به ارائه چارچوبی با ارتباطات سلسله مراتبی یک سویه[11] می‌پردازد. ANP ارتباطات درونی پیچیده‌تر بین سطوح تصمیم و نسبت‌ها را در نظر می‌گیرد(ساعتی[12]، 1996،2006).

مرحله اول: ساخت مدل و ساختاربندی مسأله[13]

برای، ساخت مدل و ساختاربندی آن، مسأله به صورت واضح و شفاف بیان و به یک سیستم منطقی و به صورت یک شبکه تجزیه می­شود. مسأله این پژوهش دارای سه بعد، 18 معیار و سه گزینه است. در این بخش روابط میان ابعاد، معیارها و گزینه­ها بسط داده شده و مدل و ساختار کلی مسأله به ‌صورت یک شبکه در شکل(2) ترسیم گردیده است.

 

جدول (7): ماتریس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بعد تکنولوژی

تکنولوژی

D

R

D+R

D-R

کشش تغییرپذیری تکنولوژی تولید(C21)

1.82

1.49

3.3

0.33

پیچیدگی تکنولوژی(C22)

2.1

1.68

3.77

0.42

وابستگی تکنولوژی(C23)

1.88

1.58

3.46

0.3

تقلید در توسعه تکنولوژی(C24)

1.54

1.97

3.51

-0.44

امکان بومی­سازی(C25)

1.54

2.15

3.69

-0.62

مرحله دوم: ماتریس‌های مقایسات زوجی

 در روش تحلیل شبکه‌ای عناصر تصمیم در هر قسمت با توجه به اهمیت آنها در کنترل معیار به صورت زوجی مقایسه می‌گردد. ماتریس‌های مقایسات زوجی از طریق جدول زیر به داده‌های فازی تبدیل شدند. در این پژوهش هر یک از ابعاد با توجه به هدف، معیارها با توجه به بعد دربرگیرنده آن، معیارها نسبت به یکدیگر و گزینه‌ها نسبت به معیارها مقایسه شده‌اند. با توجه به وجود 3 بعد، 18 معیار و سه گزینه این مسأله دارای 22 ماتریس مقایسه زوجی است.

 

جدول(8): ماتریس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بعد محیط

محیط

D

R

D+R

D-R

ارتباط دریافت کننده و عرضه کننده تکنولوژی(C31)

0.84

1.69

2.53

-0.85

عدم اطمینان محیطی(C32)

1.89

1.3

3.19

0.6

زیرساخت‌های قانونی اجرایی(C33)

1.96

0.95

2.91

1.01

بازاریابی در توسعه تکنولوژی(C34)

1.52

1.82

3.34

-0.3

منابع دانش در خارج از بنگاه(C35)

1.65

1.65

3.3

0

چرخه حیات محصول(C36)

1.36

1.82

3.18

-0.46

 شکل(2): ساختار شبکه‌ای مسأله انتخاب بهترین گزینه

جدول ( 9) ماتریس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری

تأثیرگذار

تأثیرپذیر

ابعاد

محیط (2)

دریافت‌کننده (1)

تکنولوژی   (3)

بعد دریافت­کننده تکنولوژی

سرمایه‌گذاری (4)

زیرساخت‌های تحقیق و توسعه (1)

امکان انتقال دانش در درون و بیرون از سازمان (7)

استراتژی سازمان در خصوص کسب تکنولوژی (3)

آشنایی بنگاه از محیط (6)

ضرورت دستیابی به تکنولوژی (5)

زیرساخت­های سیستمی (2)

 

بعد تکنولوژی

کشش تغییرپذیری تکنولوژی (5)

پیچیدگی تکنولوژی (1)

وابستگی تکنولوژی (4)

تقلید در توسعه تکنولوژی (3)

امکان بومی‌سازی (2)

بعد محیط

زیرساخت‌های قانونی اجرایی (5)

عدم اطمینان محیطی (3)

منابع دانش خارج از بنگاه (2)

بازاریابی در توسعه تکنولوژی (1)

چرخه حیات محصول (4)

ارتباط دریافت‌کننده و عرضه‌کننده (6)

     

مرحله سوم: محاسبه بردارهای وزن با استفاده از روش آنالیز توسعه

در این پژوهش برای محاسبه بردارهای وزن، از فرایند تحلیل شبکه‌ای فازی که بر روش آنالیز توسعه[14]مبتنی است، استفاده شده است. روش آنالیز توسعه‌ای توسط یک پژوهشگر چینی به نام چانگ[15] در سال 1996 برای تکنیک AHP فازی ارائه شده است. تکنیک مورد استفاده در این پژوهش توسعه روش چانگ است (لینگ و تسون[16]، 2009).

جدول (10) کاربرد متغیرهای کلامی برای تعیین میزان اهمیت متغیرها

عبارات کلامی

اعداد فازی مثلثی

اعداد معکوس فازی

ترجیح یکسان

(1,1,1)

(1,1,1)

یکسان تا نسبتاً مرجح

(1,2,3)

(1/3,1,1/2)

نسبتاً مرجح

(2,3,4)

(1/4,1/3,1/2)

نسبتاً تا قویاً مرجح

(3,4,5)

(1/5,1/4,1/3)

قویاً مرجح

(4,5,6)

(1/6,1/5,1/4)

قویاً تا بسیار قوی

(5,6,7)

(1/7,1/6,1/5)

ترجیح بسیار قوی

(6,7,8)

(1/8,1/7,1/6)

بسیار تا بی‌اندازه مرجح

(7,8,9)

(1/9,1/8,1/7)

بی‌اندازه مرجح

(9,9,9)

(1/9,1/9,1/9)

 

گام اول: بسط مرکب فازی

برای محاسبه مقادیر بسط مرکب فازی از رابطه زیر استفاده نموده­، و ماتریس  محاسبه گردیده است.

 

         (15)

برای محاسبه ماتریس  از روابط (16)- (18) استفاده می‌نماییم:

 

 (16)       (17)                                                             (18)

 گام دوم: محاسبه درجه امکان­پذیری و ارجحیت

پس از محاسبه  ‏ها، باید درجه بزرگی آنها را نسبت به هم به دست آورد. به طور کلی، اگر . و . دو عدد فازی مثلثی باشند، برای محاسبه درجه امکان‌پذیری و ارجحیت،  نسبت به  که به‌ صورت  نمایش داده می­شود، بر اساس رابطه (19) عمل می‏نماییم:

 

          

(19)

برای محاسبه رابطه بالا از رابطه (20) که معادل با آن است، بهره گرفته شده است؛

 

 

 

         

(20)                                                           

 

 گام سوم:

برای محاسبه میزان بزرگی یک عدد فازی مثلثی از میان k عدد فازی مثلثی از رابطه (21) استفاده می‏شود.
.  (21)                                                                        

 در ماتریس مقایسه زوجی به منظور محاسبه و از شاخص‏ها بر اساس رابطه (22) عمل می‏نماییم.

(22)

بنابراین، بردار وزن شاخص‏ها با استفاده از رابطه (23) نمایش داده می­شود:

(23)

گام چهارم: نرمالایز سازی

در این گام، بردارهای وزن که حاصل مراحل قبل است، نرمالایز می­گردد.

(24)           

 

 

3-3-2- نتایج آنالیز توسعه

نتایج نهایی حاصل از به‌کارگیری آنالیز توسعه که دربرگیرنده وزن­های ابعاد و معیارهای تأثیرگذار بر انتخاب شیوه کسب تکنولوژی است، در جداول زیر ارائه شده است. در جدول 11 وزن‌های هر یک از معیارها در بعد دربرگیرنده ارائه شده است، و در جدول 12 وزن هریک از گزینه‌های کسب تکنولوژی(مشارکت، تولید و خرید) با توجه به تمامی معیارهای تأثیرگذار بر آن به تفکیک و به ‌صورت معیار به معیار بیان شده است.


 

جدول(11): وزن معیارهای مؤثر بر کسب تکنولوژی با توجه به بعد دربرگیرنده

دریافت کننده

وزن

محیط

وزن

تکنولوژی

وزن

آشنایی

0.04

ارتباط دریافت‌کننده و عرضه کننده

0.12

کشش تغییرپذیری تکنولوژی تولید

0.18

سرمایه­گذاری

0.49

عدم اطمینان محیطی

0.21

پیچیدگی تکنولوژی

0.12

ضرورت

0.14

زیرساخت­های قانونی اجرایی

0.14

وابستگی تکنولوژی

0.01

پژوهش و توسعه

0.12

بازاریابی بر توسعه تکنولوژی

0.15

تقلید در توسعه تکنولوژی

0.29

انتقال دانش

0.01

منابع دانش در خارج از بنگاه

0.17

امکان بومی­سازی

0.41

تناسب راهبردی

0.1

چرخه حیات محصول

0.22

 

 

 

زیرساخت­ها

0.1

 

 

جدول(12): وزن گزینه­های کسب با توجه معیارهای تأثیرگذار بر کسب تکنولوژی

زیرمعیارهای بعد دریافت‌کننده تکنولوژی

زیرمعیارهای بعد محیط 

زیرمعیارهای بعد تکنولوژی

میزان آشنایی بنگاه از محیط

وزن

ارتباط دریافت کننده و عرضه کننده

وزن

کشش تغییرپذیری تکنولوژی

وزن

مشارکت

0.68

مشارکت

0.62

مشارکت

0.59

تولید

0.13

تولید

0.2

تولید

0.02

خرید

0.2

خرید

0.18

خرید

0.4

عملکرد سرمایه گذاری

وزن

عدم اطمینان محیطی

وزن

پیچیدگی تکنولوژی

وزن

مشارکت

0.61

مشارکت

0.49

مشارکت

0.53

تولید

0.32

تولید

0.21

تولید

0.39

خرید

0.07

خرید

0.31

خرید

0.08

ضرورت دستیابی به تکنولوژی

وزن

زیرساخت­های قانونی اجرایی

وزن

وابستگی تکنولوژی

وزن

0مشارکت

0.57

مشارکت

0.52

مشارکت

0.72

تولید

0.05

تولید

0.1

تولید

0.28

خرید

0.39

خرید

0.37

خرید

0

زیرساخت­های تحقیق و توسعه

وزن

بازاریابی درتوسعه تکنولوژی

وزن

تقلید درتوسعه

وزن

مشارکت

0.7

مشارکت

0.82

مشارکت

0.63

تولید

0.12

تولید

0.02

تولید

0.21

خرید

0.18

خرید

0.16

خرید

0.15

توانایی انتقال دانش در درون  و بیرون

وزن

منابع دانش در خارج از بنگاه

وزن

بومی­سازی تکنولوژی

وزن

مشارکت

0.49

مشارکت

0.7

مشارکت

0.54

تولید

0.38

تولید

0

تولید

0.41

خرید

0.13

خرید

0.3

خرید

0.05

تناسب راهبردی جذب تکنولوژی

وزن

چرخه حیات محصول

وزن

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مشارکت

0.47

مشارکت

0.56

تولید

0.3

تولید

0.04

خرید

0.23

خرید

0.4

زیرساخت­های سیستمی

وزن

 

 

 

 

مشارکت

0.52

تولید

0.25

خرید

0.23


 

 

مرحله چهارم تشکیل سوپرماتریس

سوپر ماتریس قادر به محدود کردن ضرایب برای محاسبه تمامی اولویت‌ها و در نتیجه اثر تجمیعی هر عنصر بر سایر عناصری است که با آنها در تعامل است. سوپرماتریس تصمیم این مسأله شامل چهار سطح: هدف، ابعاد، معیارهای تصمیم و گزینه‌هاست. در این ماتریس بردار  نشان‌دهنده تأثیر هدف (انتخاب شیوه مطلوب کسب تکنولوژی) بر ابعاد تصمیم بوده و به عبارتی اهمیت ابعاد را نشان می‌دهد.  برداری است که تأثیر ابعاد را بر هر یک از معیارهای تصمیم نشان می‌دهد. به همین ترتیب، و  به ترتیب نشان‌دهنده روابط داخلی میان ابعاد و معیارهای تصمیم است و  نشان‌دهنده تأثیر معیارها بر گزینه‌های کسب تکنولوژی است.

شکل (3): سوپر ماتریس مسأله انتخاب بهترین گزینه

جدول(13): سوپرماتریس محدود مسئله انتخاب بهترین گزینه

 

مرحله پنجم: انتخاب بهترین گزینه‌ها

برای انتخاب بهترین گزینه، در این پژوهش از نرم‏افزار Super Decision استفاده شده است. در این مرحله وزن‌های حاصل شده از تکنیک‏های DEMATEL وآنالیز توسعه وارد سوپر ماتریس ناموزون (سوپرماتریسی که وزن متغیرها لحاظ نگردیده است) شده، سپس سوپرماتریس ناموزون اولیه به سوپرماتریس موزون تبدیل می‌گردد. پس از تعدیل وزن‌ها در سوپرماتریس موزون، این سوپرماتریس آنقدر به توان می‌رسد که ماتریس به ثبات رسیده یا به اصلاح همگرا گردد، و سوپر ماتریس محدود تشکیل می‌گردد. در جدول(13) سوپرماتریس ناموزون نمایش داده شده است. )خانه‏های تیره: وزن­های حاصل از به کارگیری تکنیک ANP خانه­های روشن: وزن­های حاصل از به کارگیری تکنیکDEMATEL). نتیجه نهایی رتبه‌بندی شیوه‌های کسب تکنولوژی در جدول (14) نمایش داده شده است.

 

جدول (14): رتبه‌بندی شیوه‌های کسب تکنولوژی

گزینه‏های کسب

کل

نرمال

ایده­آل

رتبه ‏بندی

خرید

0.1051

0.2106

0.3546

2

مشارکت

0.2963

0.5939

0.1

1

ساخت

0.0975

0.1954

0.329

3

 

4- نتیجه گیری

بهره‌برداری مناسب از تکنولوژی قویا بر قدرت رقابتی بنگاه تأثیر می‌گذارد و دیگر مسأله‌ای انتخابی نیست، بلکه مسأله بقای بنگاه در بازار است. با توجه به لزوم دستیابی و به‌کارگیری صحیح تکنولوژی، این پژوهش بر کسب تکنولوژی متمرکز شده است. از آنجایی که در این پژوهش به دنبال یافتن شیوه مطلوب کسب در صنعت لعاب استان یزد بودیم، این پژوهش به عنوان یک سیاست‌گذاری راهبردی در خصوص تکنولوژی در این صنعت مطرح است.برای پاسخگویی به این هدف، ابتدا معیارهای تأثیرگذار بر کسب در سه بعد کلی دریافت‌کننده تکنولوژی، تکنولوژی و محیط شناسایی گردیده‌اند. به سبب تعدد شیوه‌های کسب تکنولوژی در این پژوهش، سه شیوه کلی مشارکت، ساخت و خرید به عنوان گزینه‌های دستیابی به تکنولوژی مدّ نظر قرار گرفتند. برای انتخاب شیوه مطلوب از تکنیک DEMATEL فازی برای تعیین وزن‌های میان معیارهای تأثیرگذار بر کسب استفاده شده است. پس از شناسایی ارتباط میان معیارها، از تکنیک ANP فازی برای وزن‌دهی به ابعاد و گزینه‌های کسب بهره گرفته شده است. بر اساس رتبه‌بندی مدل ANPدراین پژوهش شیوه مشارکت دارای اولویت اول است.

شیوه‌ای که برای کسب تکنولوژی در این صنعت انتخاب شده است، به سبب همگونی نسبتا زیاد این بنگاه‌ها در سطح استان ، نوعی تدوین راهبرد در خصوص کسب تکنولوژی برای صنعت لعاب در استان یزد محسوب می‌گردد، اما به تکاتی چند در این خصوص ‌باید توجه نمود که در بخش پیشنهادها به آنها پرداخته شده است. از جمله محدودیت‌هایی که این پژوهش با آن روبه‌رو بوده است، محدودیت زمانی و توجیه مدیران این بنگاه‌ها برای پاسخگویی صحیح است، بالاخص در پاسخگویی به پرسشنامه‌های مقایسات زوجی که علاوه بر وقت‌گیر بودن، تفهیم آن نیز تا اندازه‌ای مشکل است.

5- پیشنهادها

5-1-پیشنهادهای کاربردی

به علت وجود شکاف دانش فنی و ناآشنایی با قوانین بین‌اللملی حقوق مالکیت معنوی و نحوه تنظیم قراردادهای کسب تکنولوژی، امکان انتقال ماشین‌آلات و سخت‌افزار تکنولوژی به کشور بدون کسب اطلاعات لازم و دانش فنی وجود دارد. پس ضروری است در صورت انتخاب هر نوع شیوه کسب از سوی بنگاه‌ها، دستیابی به دانش فنی نیز همانند دستیابی به سخت‌افزار مورد توجه قرار بگیرد. از طرفی، ضعف و عملکرد نامناسب مراکز آموزشی نیز یکی از دلایل عمده این ناآشنایی است که نباید مورد غفلت واقع شود. عدم مراکز تحقیقاتی مرتبط با تکنولوژی و مسائل مربوط به آن موجب ایجاد شکاف و مشکلاتی برای صنایع مختلف که خواستار تغییر و بروزرسانی تکنولوژی خود هستند، شده است. بدیهی است در صورت ایجاد مراکز مشاوره‌ای تخصصی تکنولوژی تا حدودی جذب و به‌کارگیری تکنولوژی مؤثرتر و کاراتر صورت می‌پذیرد. همچنین، فعال‌شدن دانشگاه در امور مرتبط با تکنولوژی و ارتباط ساختاریافته میان صنعت و دانشگاه می‌تواند راهگشا و کارساز باشد.

از آنجایی که بر اساس نتایج این پژوهش، شیوه مشارکت برای کسب تکنولوژی دارای اولویت نخست است، اما لازم است این موضوع مدّ نظر قرار گیرد که، شیوه مشارکت شیوه‌ای کلی بوده و خود متشکل از شیوه‌های متعددی است، پس لازم است شیوه‌ مشارکتی برگزیده شود که بیشترین تطابق را با وضعیت این صنعت داشته باشد و در ضمن از اثربخشی و کارایی بالایی در انتقال تکنولوژی و دانش فنی مرتبط با آن برخوردار باشد. همچنین، در پاره‌ای از انواع قراردادهای مشارکت، تأمین‌کنندگان تکنولوژی، جدیدترین تکنولوژی را انتقال نمی‌دهند، بویژه اگر طرف قرارداد در کشور دیگری باشد. در برخی از موارد تکنولوژی که از طریق مشارکت به دست می‌آید، یا در آخرین مرحله چرخه حیات تکنولوژی است و یا منسوخ شده است. و به این ترتیب، فرایند انتقال تکنولوژی‌های غیرقابل استفاده ادامه می‌یابد. البته، در مواردی که شکاف دانش میان تأمین‌کننده و دریافت‌کننده تکنولوژی زیاد باشد و یا تکنولوژی از پیچیدگی بالایی برخوردار باشد، موارد ذکر شده تشدید می‌گردد.

 با توجه به اینکه اغلب بنگاه‌های فعال در صنعت لعاب استان، کوچک هستند، امکان اینکه هر بنگاه یک واحد پژوهش و توسعه مجزا برای بهبود و توسعه تکنولوژی داشته باشد، امکان‌پذیر نیست، اما اگر یک واحد تحقیق و توسعه مجزا زیر نظر انجمن لعاب تشکیل گردد، که این واحد از سوی کلیه بنگاه‌ها حمایت مالی گردد و در عین حال قابلیت ارائه خدمات به تمامی بنگاه‌های حامی را داشته باشد از چندین بعد مفید است: هم از این بعد که بنگاه­ها از نظر مالی متحمل هزینه‌های هنگفت نمی‌شوند و هم از این جنبه که این واحد تخصصی بوده و در حوزه تکنولوژی و مسائل مرتبط با آن فعالیت می‌نماید. پس در امور مرتبط با تکنولوژی توانایی پشتیبانی فنی از بنگاه‌های فعال در صنعت را داشته و بنگاه‌ها با صرف هزینه‌ای نه چندان زیاد از مزایای آن بهره‌مند می‌گردند.

از آنجایی که در سه بعد مورد بررسی که دربرگیرنده معیارهای مؤثر بر کسب هستند، تا حدودی معیارهای بعد دریافت‌کننده تکنولوژی از سوی بنگاه‌ها قابل کنترل است و سایر ابعاد تحت کنترل بنگاه‌ها نیستند، لزوم توجه به معیارهای تأثیرگذار در این بعد به این سبب که سایر معیارها از آنها متأثر می‌گردند، ضروری است. پس لزوم توجه به معیارهای سرمایه‌گذاری، زیرساخت‌های پژوهش و توسعه، امکان انتقال دانش در درون و بیرون از سازمان و استراتژی سازمان به سبب تأثیرگذاری بر سایر معیارها ضروری است.

 

5-2- پیشنهادهایی برای پژوهش‌های آتی

در مدلی تحلیل شبکه‌ای پیشنهادی در این پژوهش فقط وابستگی میان معیارهایی که در یک بعد قرار گرفته‌اند، از نظر تأثیرات و وابستگی مورد سنجش قرار گرفته، در حالی که ارتباطات و وابستگی‌ میان کلیه معیارها، که در ابعاد متفاوتی قرار گرفته‌اند، به نتایج صحیح‌تر و واقعی‌تری منجر می‌گردد. محققانی که در آینده قصد استفاده از چنین تکنیکی را دارند، با بررسی ارتباط میان کلیه معیارها به نتایج بهتری دست می‌یابند.

از آنجایی که صنعت لعاب، صنعتی کاملا وابسته به صنعت کاشی و سرامیک است، لزوم توجه به تغییرات صنعت کاشی و سرامیک و نوع تکنولوژی مورد استفاده به منظور تطابق می‌تواند مفید و راهگشا باشد. برای تدوین راهبرد کسب در این صنعت، تعامل آن با صنعت کاشی و سرامیک به منظور ارائه یک چهارچوب جامع مفید است. پس پژوهشگرانی که در حوزه تکنولوژی تحقیق می‌نمایند، با بررسی هر چند کلی و اجمالی صنایع بالادستی و پایین‌دستی هر صنعتی، استراتژی جامع‌تر و مفیدتری تدوین می‌نمایند.

با توجه به اینکه روند مطالعات در اغلب کشورهای توسعه یافته به سمت مدیریت تحقیق و توسعه و در کشورهای در حال توسعه به سمت سیاست‌‌گذاری تکنولوژی است، لزوم توجه به این مباحث در مطالعات و تحقیقات آتی به بهبود و تقویت تکنولوژی و مباحث وابسته به آن در صنایع کشور منجر می‌شود.



[1]-Li, R. J.

[2]-Baines, T.

[3]-Ragaitis r.

[4]- Kaufman & Gupta

[5]-Lee & Wang

[6]-Gabus

[7]-Lin & Wu

[8]-Li

[9]-Converting the Fuzzy data into Crisp Scores

[10]-Opricovic, S., &Tzeng, G. H.

[11]-Uni-directional

[12]-Saaty

[13]- Model construction and problem structuring

[14]-EXTENT ANALYSIS

[15]-Chang

[16]-Ling&Tsuen

 

آذر، عادل؛ طباطبائیان، سیدحبیب‌الله.(1380). انتقال تکنولوژی نیازمند نگرشی جامع، مدرس، شماره دوم.

خلیل، طارق.(2000).مدیریت تکنولوژی: رمز موفقیت در رقابت و خلق ثروت، ترجمه سیّدکامران باقری (1381) ، انتشارات پیام متن.

دلاوری، مهدی؛ آراستی، محمدرضا .(1383).ارائه مدلی جهت انتخاب روش مناسب انتقال تکنولوژی، دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت شریف.

AldorLanctot, K. Scott Swan. (2000). "Technology acquisition strategy in an internationally competitive environment", Journal of International Management,  187-215.

Amy H. I. Lee, Wei- Ming Wang. (2010). "Tsai-Ying Lin, An evaluation framework for technology transfer of new equipment in high technology industry", Technological Forecasting & Social Change 77 . 135–150

Narayanan, K. (1998). "Technology acquisition, de-regulation and competitiveness: A study of Indian automobile industry". Research Policy, 27(2), 215−228.

Baines, T. (2004). "An integrated process for forming manufacturing technology acquisition decisions"و, International Journal of Operations & Production Management, 24(5), 447−467.

Chiesa V.&Manzini R(1998).”Organaizing For Technology Collaborations: A Managerial Perspective”, R&D Management, Uk.

Chi- Jen Lin, Wei- Wen Wu.(2008). “A causal analytical method for group decision-making under fuzzy environment”, Expert Systems with Applications 34. 205–213

D. Ford. (1988). “Develop your technology strategy”, Long. Range.Plann.21 (5). 85-95

D.Y. Chang.(1996).”Applications of the extent analysis method on fuzzy AHP”, Eur. J.Oper. Res. 95 .649–655

Dussage, P., Hart, S., &Ramanantsoa, B. (1992). Strategic technology management. New York: Wiley.

Gabus, A., Fontela, E. (1973). Perceptions of the World Problematique: Communication Procedure, Communicating With Those Bearing Collective Responsibility, DEMATEL Report No. 1, Battelle Geneva Research Centre, Geneva, Switzerland.

H.K. Steensma, K.G. Corley .(2000)., On the performance of technology-sourcing partnerships: The interaction between partner interdependence and technology attributes, Acad. Manage. J, 43 (6).1045-1067

Hakyeon Lee 1, Sora Lee 1, Yongtae Park (2008). Selection of technology acquisition mode using the nalytic network process.Mathematical and Computer Modelling 49 (2009) 1274_1282.

Li, R. J. (1999). Fuzzy method in group decision making. Computers and Mathematics with Applications, 38(1), 91–101.

Ling- ZhongLina, Tsuen- Ho Hsub. (2009) Designing a model of FANP in brand image decision-making, Appl. Soft Comput. J.

M. Hemmert. (2004). "The influence of institutional factors on the technology acquisition performance of high-tech firms: Survey results from Germany and Japan", Res. Policy 33 (6_7) .1019_1039.

Opricovic, S., & Tzeng, G. H. (2003). "Defuzzification within a multicri- teria decision model.Journal of Uncertainty", Fuzziness and Knowledge-based Systems, 11(5), 635–652.

R. S. Rosenbloom, M.A. Cusumano. (1987). "Technological pioneering and competitive advantage: The birth of VCR industry", Calif. Manage. Rev. 29 (4) .51-76

Ragaitis r.( 1999) ,”early-stage technologies: valuation & pricing” , john wieley& sons

Robert E.& Berry C. (1985).”Entering New Businesses: Selecting Strategies For Succsess”,Sloan Management Review

S. Kurokawa. (1997). Make-or-buy decisions in R&D: Small technology based firms in the United States and Japan, IEEE Trans. Eng. Manage. 44 (2). 124-134.

Shiu-Wan Hung, Ruei-Hung Tang. (2007). Factors affecting the choice of echnology acquisition mode: An empirical analysis of the electronic firms of Japan, Korea and Taiwan. Technovation, 28 ,551–563

T.L. Saaty. (2006). Rank from comparisons and from ratings in the analytic hierar-chy/network processes, Eur. J. Oper. Res. 168 .557–570.

T.L. Saaty. (1996). The Analytic Network Process, RWS Publications, Expert Choice, Inc.

ZafarHusain ,Sushil, R.D. Pathak. (1996). A technology management perspective on collaborations in the Indian automobile industry: a case study, J. Eng. Technol. Manage, 19,167–201