Document Type : Persian Research paper
Authors
Department of Industrial Management and Technology, Faculty of Management and Accounting- College of Farabi, University of Tehran, Tehran, Iran
Abstract
Keywords
Main Subjects
در دهههای اخیر، الگوی سنتی اقتصاد خطی مبتنی بر «برداشت-تولید-دورریز»، با چالشهای جدی زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی مواجه شده است (Suman & Rajak, 2025) .در پاسخ به این چالشها، مفهوم اقتصاد دایرهای، پارادایمی نوین مطرح شده است که بر حفظ ارزش منابع، مواد و محصولات در طولانیترین زمان ممکن، حداقلسازی پسماند و بازیابی مجدد در چرخۀ تولید تأکید دارد. این رویکرد نهتنها راهبردی کلیدی برای دستیابی به اهداف توسعۀ پایدار و کاهش فشار بر منابع طبیعی محدود محسوب میشود، به ایجاد مزیت رقابتی، افزایش تابآوری زنجیرۀ تأمین و خلق ارزش اقتصادی جدید نیز منجر میشود (Roshanbakhsh et al., 2025).
صنعت قطعهسازی خودرو در ایران، حلقۀ اتصال صنعت خودروسازی در یک زنجیرۀ ارزش گسترده محسوب میشود و از اهمیت راهبردی برخوردار است. با این حال، این صنعت در حال حاضر عمدتاً در چارچوب یک الگوی خطی عمل میکند که با مصرف بالای منابع، تولید ضایعات درخور توجه و وابستگی زیاد به واردات مواد اولیه و قطعات مشخص میشود. تحریمهای بینالمللی، نوسانات ارزی، چالشهای زیستمحیطی مانند مصرف انرژی بالا و مدیریت پسماندهای صنعتی و فشار برای افزایش بهرهوری و رقابتپذیری، ضرورت تحول بهسمت اقتصاد دایرهای را در این صنعت بیش از پیش آشکار کرده است (Mahboubkheirkhah et al., 2025). پیادهسازی این پارادایم به افزایش خوداتکایی، کاهش هزینههای تولید، کاهش آلودگی محیطی و ارتقای جایگاه این صنعت در زنجیرۀ ارزش جهانی منجر میشود. زنجیرۀ تأمین دایرهای در صنعت قطعهسازی خودرو، یک رویکرد نوین برای مدیریت منابع و کاهش آثار زیستمحیطی مطرح شده است. با این حال، اجرای مؤثر این زنجیره با چالشها و موانع متعددی مواجه است که به تحققنیافتن اهداف پایداری و کارایی منجر میشود (Suman & Rajak, 2025) .
با وجود مزایای آشکار، گذار از اقتصاد خطی به دایرهای در صنعت قطعهسازی ایران، با موانع ساختاری عمیق و درهمتنیدهای روبهرو است. این موانع تنها فنی یا مالی نیست، در ساختارهای نهادی، زیرساختی، قانونی، فرهنگی و شبکهای نیز ریشه دارد (Sabale et al., 2025)؛ برای مثال، به نبود چارچوبهای قانونی و مشوقهای کافی، ضعف در زیرساختهای بازیافت و بازیابی مواد پیشرفته، الگوهای کسبوکار خطی جاافتاده، مقاومت در برابر تغییر، پراکندگی و ضعف همکاری بین بازیگران زنجیرۀ تأمین، محدودیتهای فناورانه و کمبود سرمایهگذاری در نوآوریهای دایرهای اشاره میشود. درک این موانع بهمثابۀ یک «سیستم» در هم تنیده، که در آن عوامل بر یکدیگر تأثیر متقابل و پویا میگذارند، برای طراحی راهبردهای مؤثر تغییر، امری حیاتی است (Hosseini et al., 2024).
به این ترتیب، مسئلۀ این پژوهش آن است که با وجود شناخت اولیه از مزایای اقتصاد دایرهای، شناسایی، تحلیل و تعیین روابط علّی-معلولی میان موانع ساختاری کلیدی پیادهسازی آن در صنعت قطعهسازی خودرو ایران، بهطور نظاممند و با در نظر گرفتن عدم قطعیتهای ذهنی موجود در نظرات خبرگان، انجام نشده است. پرسش اصلی چنین مطرح میشود که کدام یک از موانع ساختاری، نقش علّی بنیادینتری در سیستم دارند، بهعنوان مانع محوری عمل میکنند و چگونه اولویتبندی و تقدم اقدام برای مقابله با آنها انجام میشود؟
این مقاله برای پاسخ به این پرسشها، از رویکرد دیمتل فازی-فیثاغورثی بهره میگیرد. این روش ترکیبی قدرتمند، امکان مدلسازی روابط پیچیدۀ تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بین عوامل را در یک محیط فازی فراهم میآورد. استفاده از مجموعههای فازی فیثاغورثی نیز، دامنۀ انعطاف بیشتری را برای ثبت عدم قطعیت در قضاوتهای خبرگان ارائه میدهد. خروجی این روش، تشخیص عوامل «علّی» مؤثر بر سیستم از عوامل «معلولی»، ترسیم نقشۀ روابط شبکهای (نقشۀ تأثیرگذاری متقابل) و تعیین درجۀ اهمیت هر مانع با توجه به روابط درونسیستمی آن است.
این مطالعه ازنظر کاربردی به سیاستگذاران صنعتی، مدیران ارشد شرکتهای قطعهسازی و خودروسازی و نهادهای حاکمیتی کمک میکند تا با درک ساختاریافته از موانع و روابط آنها، منابع و تلاشهای خود را بر اهرمهای تغییر کلیدی متمرکز و راهبردهای عملیاتی کارآمدی را برای تسریع گذار به اقتصاد دایرهای در این صنعت حیاتی طراحی کنند.
پس نوآوری مقالۀ حاضر در سه محور اصلی تبیین میشود. در ابتدا، نوآوری این پژوهش در سطح نظری-کاربردی بوده و به بومیسازی روش خلاصه نشده است. این مطالعه، ساختار پنهان روابط علّی موانع را در بستر یک «اقتصاد در حال توسعۀ تحت فشار تحریمهای ساختاری» به واکاوی میکند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در چنین بسترهایی، متغیر «طراحی اولیه با قابلیت بازتولید» نهتنها یک مانع فنی است، به یک «ابراهرم ساختاری» نیز تبدیل میشود که دیگر موانع مالی و عملیاتی را بازتولید میکند. این یافته، پیشینۀ موجود را به چالش میکشد که معمولاً موانع مالی را در رأس علیت قرار میدهند و با افزودن بعد «تابآوری زنجیرۀ تأمین در برابر شوکهای بیرونی (ارزی و تحریمی)» به مدلهای خطی انتقال به اقتصاد دایرهای، مرزهای دانش نظری را در حوزۀ اقتصادهای نوظهور بسط میدهد. دوم، از جنبۀ روششناختی، ترکیب روش دیمتل با مجموعههای فازی فیثاغورثی برای تحلیل ساختاری موانع، یک پیشرفت کاربردی است. این رویکرد نهتنها امکان مدلسازی کیفی و کمی روابط متقابل پیچیده را فراهم میآورد، با گسترش فضای تصمیمگیری خبرگان، قادر است سطوح بالاتری از ابهام و عدم قطعیت ذاتی را در قضاوتهای مرتبط با مسائل ساختاری ایران ثبت و پردازش کند. سوم از حیث کاربردی، پژوهش با تحلیل روابط متقابل میان موانع، مبنایی را برای شناسایی عوامل اثرگذارتر و تنظیم اولویتهای مداخلۀ مدیریتی و سیاستی فراهم میکند.
اقتصاد دایرهای در مفاهیم توسعۀ پایدار و طراحی احیاگر ریشه دارد که در تقابل با پارادایم خطی مرسوم شکل گرفته است. این مفهوم بر پایۀ نظریههایی مانند «حلقهبستۀ مواد» و «طرحبندی برای پسماند» استوار است و بر حفظ ارزش منابع ازطریق استراتژیهای کاهش، استفادۀ مجدد، بازیافت و بازیابی تأکید میورزد (Gaur et al., 2024). زنجیرۀ تأمین دایرهای یک چارچوب تحولی در مدیریت زنجیرۀ تأمین است که براساس اصول اقتصاد دایرهای بنا شده است. در مقابل مدل خطی سنتی «دریافت-تولید-دورریز» این رویکرد، با هدف بستن حلقههای جریان مواد و انرژی طراحی شده است. در این مدل، محصولات، مواد و منابع تا حد امکان در چرخۀ اقتصادی حفظ، بازیابی، بازتولید و بازیافت میشوند تا از اتلاف منابع و تولید پسماند جلوگیری شود (Ahmadov et al., 2025). این امر مستلزم بازطراحی عمیق در فرآیندها، محصولات و مدلهای کسبوکار است. مؤلفههای کلیدی آن، شامل طراحی برای ماندگاری و بازیافت، مدلهای کسبوکار دایرهای مانند محصول بهعنوان سرویس، تفکیک و جمعآوری لجستیک کارآمد و استفاده از فناوریهای نوین مانند ردیابی دیجیتال و پلتفرمهای اشتراکگذاری داده است (Gaur et al., 2024).
زنجیرۀ تأمین دایرهای در صنعت خودروسازی، رویکرد نوین و پایدار است که تمرکز آن بر حفظ ارزش منابع و مواد اولیه در طول چرخۀ عمر محصول و به حداقل رساندن ضایعات و آلودگیهای زیستمحیطی است. در این الگو، خودروها از مراحل طراحی تا پایان عمر، بهگونهای مهندسی میشوند که قطعات و مواد بهسادگی قابلیت جداسازی، بازیافت، بازسازی و استفادۀ مجدد داشته باشند. این فرآیند علاوه بر وابستگی خودروسازان به منابع طبیعی، با استفاده از مواد بازیافتی و زیستپایه، مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانهای را نیز کاهش میدهد. فناوریهایی مانند طراحی مدولار قطعات، استفاده از آلومینیوم و پلاستیک بازیافتی و بهرهگیری از فرآیندهای تولید پیشرفته، ازجمله مؤلفههای اصلی این چرخهاند (Iglesias-Émbil et al., 2025). استقرار این رویکرد، علاوه بر دستیابی به منافع زیستمحیطی و اقتصادی، موجب خلق ارزشافزوده، نوآوری در محصولات و افزایش رقابتپذیری شرکتهای خودروسازی در بازار جهانی میشود (Martins et al., 2021).
بهطور مشخص زنجیرۀ تأمین دایرهای بهعنوان یک چارچوب تحولی مبتنی بر اصول اقتصاد دایرهای، در مقابل مدل خطی سنتی قرار دارد و با هدف بستن حلقههای جریان مواد و انرژی، محصولات و منابع را تا حد امکان در چرخۀ اقتصادی حفظ و بازیابی میکند (Wamane, 2025). این رویکرد مستلزم بازطراحی اساسی در فرآیندها، محصولات و مدلهای کسبوکار است. در سطح صنعتی، صنعت خودرو بهدلیل حجم عظیم مصرف مواد و انرژی، کانون اصلی توجه پژوهشها و اجرای این مفهوم بوده است. تجارب بینالمللی نشان میدهد که راهبردهای کلیدی ازجمله بازطراحی محصول برای تفکیک آسان و ماندگاری، استقرار مدلهای کسبوکار دایرهای مانند «محصول بهعنوان سرویس»، بازیافت پیشرفتۀ خودروهای اسقاطی با استفاده از فناوریهایی مانند بازیافت شیمیایی، بازتولید قطعات و ادغام مواد بازیافتی با کیفیت تضمینشده در تولید اولیه، بهطور همزمان چندین هدف را محقق میکنند (Nagamalini, & Wesley, 2025).
بالداساری و همکاران[i] (2025) در مطالعۀ خود، گردشپذیری پلاستیک را در بخش خودروسازی اتحادیۀ اروپا بررسی کردند. تمرکز مطالعه بر محرکها و موانع بازیافت پلاستیک بوده است تا بر مبنای آن، گزینههای سیاستی مؤثر در پیشنویس مقررات جدید پایان عمر خودروها تعریف شود که کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۳ پیشنهاد داده است.
سسانا و همکاران[ii] (2024) در پژوهش خود بیان کردند که در فضای پیچیده و پویای صنعت خودروسازی، پایداری و اقتصاد دایرهای به مفاهیم کلیدی بدل شدهاند. با وجود این، حرکت بهسوی اقتصاد دایرهای با موانع متعددی، بهویژه بهدلیل همکاری محدود بین بازیگران زنجیرۀ ارزش خودروسازی، مواجه است.
ون کیکن و همکاران[iii] (2024) در پژوهش خود، مدلسازی، کمیسازی و تحلیل پیامدهای زیستمحیطی افزایش عمر محصولات را بر مواد دایرهای در افق زمانی کوتاهمدت و بلندمدت بررسی کردند. زنجیرۀ تأمین آلومینیوم نوردشدۀ اروپایی در صنعت خودروسازی، بهعنوان مطالعه موردی انتخاب شده است. یافتهها نشان میدهد که افزایش عمر محصولات باعث کاهش تقاضا برای محصولات و همچنین کاهش نیاز به منابع اولیه و ثانویه، هم در کوتاهمدت و هم بلندمدت میشود.
مارتینز و همکاران[iv] (2021) در مقالۀ خود، مفهوم راهبردی «خودروی دایرهای» را مطرح کردند که جریان دایرهای را در سراسر چرخۀ عمر محصول به کار میگیرد و بر کاهش، بازیابی، تعمیر، نوسازی، استفادۀ مجدد و بازیافت همۀ قطعات خودرو تأکید میکند. این فرآیندها بهطور مستقیم بخشی از زنجیرۀ ارزشاند و هدف از آنها، افزایش ارزش و چرخشپذیری مواد است. هدف مقاله، توسعۀ یک مدل مفهومی با محوریت خودروهاست تا به توسعۀ کامل یک خودروی دایرهای در سراسر چرخۀ عمر محصول از طراحی تا مصرف یاری برساند و شرکتها را ازنظر زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی مسئولتر کند.
گونزالس-سانچز و همکاران[v] (2020)، چارچوب مفهومی را برای زنجیرۀ تأمین دایرهای ارائه کردند که از دیدگاههای نظری اصلی در پژوهشهای مدیریت استراتژیک استفاده میکند. آنها به چهار بعد شدت بیشتر در روابط تعیینشده در زنجیرۀ تأمین، انطباق لجستیک و سازمان، فناوریهای هوشمند و یک محیط عملکردی توجه کردند. نتایج بررسی آنها نشان میدهد محققان بهدنبال هماهنگی زنجیرۀ تأمین دایرهای، مدیریت زنجیرۀ تأمین دایرهای و رویکرد خرید، مصرف دایرهای، بستهبندی زیستتخریبپذیر و مدیریت زنجیرۀ تأمین دایرهای و فناوریها هستند.
مطالعات پیشین، موانع پیادهسازی این پارادایم را در قالبهای مختلفی دستهبندی کردهاند. این موانع، عمدتاً شامل چالشهای فنی و زیرساختی (مانند فناوریهای ناکافی بازیافت)، موانع اقتصادی و مالی (نظیر نیاز به سرمایهگذاری اولیۀ بالا)، محدودیتهای قانونی و نهادی (ضعف در چارچوبهای سیاستی و نظارتی)، چالشهای فرهنگی-اجتماعی (مقاومت در برابر تغییر و کمبود مهارت) و دشواریهای مدیریتی در هماهنگی زنجیرۀ تأمین میشوند. با این حال، عمدۀ پژوهشهای موجود، به ارائۀ فهرستی از این موانع بسنده کرده و کمتر به تحلیل روابط علّی-معلولی و ساختار درهمتنیدۀ آنها بهعنوان یک سیستم پیچیده روی آوردهاند. این شکاف بهویژه در بافت خاص صنعت قطعهسازی ایران، که با شرایط ویژۀ نهادی، تحریمی و ساختاری مواجه است، مشهودتر است. موانع مستخرج از پیشینه، در جدول (1) آورده شده است.
طبقهبندی اولیۀ موانع براساس مرور پیشینه و با استفاده از رویکرد اقتباسی–استقرایی انجام شد. به این صورت که موانع شناساییشده از مطالعات پیشین، بر مبنای قرابت مفهومی در چند دستۀ اولیه شامل موانع تکنیکی–عملیاتی، اقتصادی، نهادی و قانونگذاری، فرهنگی و موانع طراحی و مهندسی سازماندهی شدند؛ سپس در مرحلۀ دلفی، از خبرگان خواسته شد علاوه بر بررسی و اصلاح فهرست موانع، دربارۀ افزودن، حذف، ادغام یا بازتخصیص موانع به طبقات نیز اظهارنظر کنند؛ درنتیجه، طبقهبندی نهایی نهتنها مبتنی بر پیشینه، حاصل ترکیب شواهد نظری و اجماع خبرگان صنعتی است.
موانع تکنیکی- عملیاتی، به محدودیتهایی اطلاق میشود که از ویژگیهای فرآیندی، فناوریهای تولید، استانداردسازی، جریان مواد و الزامات عملیاتی زنجیرۀ تأمین ناشی میشوند و پیادهسازی اقتصاد دایرهای را در سطح سیستم تولید و عملیات با مشکل مواجه میکنند. موانع اقتصادی – مالی به محدودیتهای مرتبط با هزینه، سرمایهگذاری، سودآوری، ریسک مالی و توجیهپذیری اقتصادی اجرای الگوهای اقتصاد دایرهای اطلاق میشود. موانع نهادی – قانونگذاری به کاستیها، ناسازگاریها یا نبود قوانین، مقررات، مشوقها و سازوکارهای حمایتی اطلاق میشود که انگیزۀ لازم را برای گذار از الگوی خطی به اقتصاد دایرهای تضعیف میکنند. موانع فرهنگی و بازار، به نگرشها، باورها، الگوهای رفتاری و میزان پذیرش ذینفعان، بهویژه مصرفکنندگان و بازیگران بازار، نسبتبه محصولات بازتولیدشده و الگوهای دایرهای اشاره دارد. موانع فنی به محدودیتهای مرتبط با طراحی مهندسی محصول، ویژگیهای ساختاری قطعات، امکان دمونتاژ، تعمیر، بازتولید و ملاحظات ایمنی و عملکردی آنها اشاره دارد. درنهایت، موانع طراحی و مهندسی، به محدودیتهای مرتبط با طراحی مهندسی محصول، ویژگیهای ساختاری قطعات، امکان دمونتاژ، تعمیر، بازتولید و ملاحظات ایمنی و عملکردی آنها اشاره دارد.
|
طبقه |
مانع |
منبع |
|
موانع تکنیکی–عملیاتی |
قطعات عمدتاً نیازمند ترکیب چند مادۀ اولیهاند و همین موضوع، استفاده از مواد بازیافتی را در تولید قطعات پیچیده میکند. |
|
|
تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد یکسان مشکلساز است. |
||
|
هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است. |
||
|
بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده است. |
||
|
موانع اقتصادی و مالی |
بازتولید نیازمند منابع مالی بالاست. |
مارتینز و همکاران (2021)، بلاکریشنان و همکاران[xi] (2025) |
|
طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس، هزینۀ بالایی دارد. |
||
|
در حال حاضر سود زنجیرۀ تأمین دایرهای در مقایسه با زنجیرۀ تأمین خطی کم است. |
||
|
موانع نهادی و قانونگذاری |
بسیاری از قوانین فعلی، استفاده از مواد اولیۀ خام را بهجای بازیافت تشویق میکنند. |
مارتینز و همکاران (2021)، گوآر و همکاران (2025) |
|
استفاده از مشوقهای مالیاتی و قانونی برای بازتولید بهجای تولید اولیه |
||
|
مواد اولیه در کشورهای دارای معادن بهنسبت مواد بازتولیدشده ارزان است. |
||
|
مواد اولیه سهمیهبندی شده است. |
احمدو و همکاران (2025)، مارتینز و همکاران (2021)، ایگلسیس-امبیل و همکاران (2025) |
|
|
موانع فرهنگی و بازار |
مصرفکنندگان، کالای بازتولیدشده را کالای بیکیفیت تلقی میکنند. |
|
|
مصرفکنندگان نسبتبه هرگونه تغییر مقاومت میکنند. |
||
|
زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است. |
||
|
هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایرهای دشوار است. |
||
|
موانع طراحی و مهندسی |
دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و دربردارندۀ ریسک است. |
|
|
باید امکان بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات در نظر گرفته شود. |
||
|
نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه میشوند. |
ون کیکن و همکاران (2024)، علیزادهافروزی و همکاران (2025) |
این مقاله برای پاسخ به مسئله، از رویکرد دیمتل فازی-فیثاغورثی بهره میگیرد. روش دیمتل با قابلیت ترسیم روابط شبکهای بین عوامل، امکان تشخیص عوامل علّی و معلولی را فراهم میکند. با توجه به اینکه قضاوتهای خبرگان در محیطهای واقعی همواره با ابهام و عدم قطعیت همراه است، ادغام این روش با مجموعههای فازی فیثاغورثی، امکان ثبت دقیقتر این ابهامات را در قالب اعداد فازی، با فضای ارزیابی گستردهتر ممکن میکند؛ بنابراین، این پژوهش با تلفیق مبانی نظری اقتصاد دایرهای، شناسایی موانع ساختاری در صنعت قطعهسازی ایران و بهکارگیری روش پیشرفتۀ دیمتل فازی-فیثاغورثی، در پی ارائۀ تحلیلی نظاممند از ساختار روابط بین این موانع است تا نقشۀ علّی را برای اولویتبندی اقدامات اصلاحی فراهم آورد. پژوهش حاضر بهلحاظ هدف، کاربردی و بهلحاظ روش انجام، توصیفی-پیمایشی است.
این پژوهش شامل دو مرحلۀ اصلی است: مرحلۀ اول به فاز شناسایی موانع اجرای زنجیرۀ تأمین در صنعت قطعهسازی خودرو مربوط میشود که ازطریق مطالعات کتابخانهای موانع اولیه معین و با بهرهگیری از تکنیک دلفی نهایی شدهاند؛ در مرحلۀ دوم پژوهش، میزان اهمیت هریک از شاخصها تعیین میشود. با بهرهگیری از تکنیک دیمتل فازی فیثاغورثی، روابط بین موانع شناساییشده در مرحلۀ قبلی معین و موانع به دو دستۀ علت و معلول تقسیم میشوند. تعریف عملیاتی خبرگان در جدول (2) قید شده است.
|
کد خبره |
سمت سازمانی |
سطح مدیریتی |
شرکت محل فعالیت |
حوزۀ تخصص اصلی |
سابقۀ کاری (سال) |
تحصیلات |
نقش در پژوهش |
|
E1 |
مدیر زنجیرۀ تأمین |
ارشد |
گروه عظام |
طراحی و بهینهسازی زنجیرۀ تأمین قطعات خودرو |
18 |
دکتری مدیریت صنعتی |
دلفی + دیمتل |
|
E2 |
مدیر مهندسی محصول |
ارشد |
گروه عظام |
طراحی قطعات با رویکرد قابلیت بازتولید |
16 |
کارشناسی ارشد مهندسی مکانیک |
دلفی + دیمتل |
|
E3 |
مدیر برنامهریزی استراتژیک |
ارشد |
بازرگانی الدورا |
توسعۀ بازار صادراتی و مدیریت بازارهای خارجی |
20 |
دکتری مدیریت بازرگانی |
دلفی + دیمتل |
|
E4 |
مدیر مالی صنعتی |
ارشد |
بازرگانی الدورا |
تأمین مالی پروژههای صنعتی و تحلیل اقتصادی بازتولید |
17 |
کارشناسی ارشد حسابداری |
دلفی + دیمتل |
|
E5 |
مدیر تولید |
میانی |
گروه عظام |
فرآیندهای تولید و بهینهسازی مصرف مواد اولیه |
14 |
کارشناسی ارشد مهندسی صنایع |
دلفی + دیمتل |
|
E6 |
مدیر پژوهش و توسعه (R&D) |
ارشد |
بالتین |
فناوریهای بازیافت و بازتولید قطعات |
15 |
دکتری مهندسی مواد |
دلفی + دیمتل |
|
E7 |
مدیر لجستیک و تأمین معکوس |
میانی |
بالتین |
طراحی زنجیرۀ تأمین معکوس و مدیریت بازگشت قطعات |
13 |
کارشناسی ارشد مدیریت لجستیک |
دلفی + دیمتل |
|
E8 |
مدیر کیفیت و استاندارد |
میانی |
گروه عظام |
استانداردسازی قطعات و تضمین کیفیت مواد بازیافتی |
12 |
کارشناسی ارشد مهندسی کیفیت |
دلفی + دیمتل |
|
E9 |
مدیر بازرگانی داخلی |
میانی |
بازرگانی الدورا |
رفتار مصرفکننده و بازار قطعات یدکی |
19 |
کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی |
دلفی + دیمتل |
یَگر[xiv] (2013) مجموعههای فازی فیثاغورثی را مطرح کرد. مجموعههای فازی فیثاغورثی، که بهعنوان تعمیمی پیشرفتهتر از مجموعههای فازی معمولی مطرح میشوند، با هدف پوشش دامنۀ وسیعتری از عدم قطعیت در قضاوتهای انسانی توسعه یافتهاند. در این چارچوب، هر گزاره یا قضاوت با سه مؤلفۀ اصلی درجۀ عضویت (میزان موافقت)، درجۀ عدم عضویت (میزان مخالفت) و درجۀ بیتصمیمی کمّیسازی میشود که از رابطۀ فیثاغورثی بین این دو حاصل میشود. شرط اساسی در این نظریه، برقراری رابطهای به شکل مجموع مربعات درجۀ عضویت و عدم عضویت است که باید کوچکتر یا مساوی یک باشد. این شرط در مقایسه با مدلهای پیشین، فضای تصمیمگیری را بهطور درخور توجهی گسترش میدهد. این انعطافپذیری بیشتر، باعث میشود تا مجموعههای فازی فیثاغورثی ابهام و تردید ذاتی را در نظرات خبرگان، بهویژه در مسائل پیچیدۀ مبتنی بر قضاوت مانند شناسایی و تحلیل روابط بین موانع ساختاری، با دقت و واقعنمایی بهتری مدل کنند.
تعریف 1. مجموعۀ فازی فیثاغورثی تعریفشده بر بهصورت رابطۀ (1) است (Yang, 2025):
|
(1) |
|
که در آن و به ترتیب تابع عضویت و عدم عضویتاند که شرط رابطۀ (2) را برآورده میکنند.
|
(2) |
|
درجۀ عضویت نادقیق با نماد نمایش داده و بهصورت رابطۀ (3) تعریف میشود:
|
(3) |
|
تعریف 2. یک عدد فازی فیثاغورثی ذوزنقهای ([xv]TrPFN) بهصورت رابطۀ (4) نمایش داده میشود.
|
(4) |
|
با پارامترهای بهطوری که از همه کوچکتر و از همه بزرگتر باشد.
|
(5) |
|
درجات عضویت و عدم عضویت نیز باید شرط رابطۀ (6) را ارضا کنند؛ یعنی مجموع توان دوم آنها بزرگتر و مساوی یک باشد.
|
(6) |
|
تعریف ۵. فرض کنید یک عدد فازی نرمالیزهشدۀ چهاروجهی با احتمال ترجیحی (TrPFN) باشد که در آن اعداد حقیقیاند. در این صورت، مقدار مورد انتظار عدد فازی A بهصورت رابطۀ (7) تعریف میشود.
|
(7) |
|
در فرآیند تصمیمگیری، تصمیمگیرندگان معمولاً براساس تجربه و تخصص خود قضاوت میکنند. ارزیابی دقیق معیارها برای روش دیمتل یا هر روش تصمیمگیری دیگری در محیطهای نامطمئن، کاری نسبتاً دشوار است. مجموعۀ فازی فیثاغورثی بهطور مؤثری با عدم قطعیت در محیط تصمیمگیری برخورد میکند. در روش پیشنهادی دیمتل فازی فیثاغورثی، ارزیابی معیارها براساس مقیاس زبانی فازی فیثاغورثی و همچنین عدد فازی ذوزنقهای فیثاغورثی انجام میشود. در ادامه، دربارۀ روش پیشنهادی بحث میشود.
مرحلۀ اول: تشکیل ماتریس ارتباطات مستقیم فیثاغورثی
در این گام میزان تأثیرپذیری معیارها بر هم، براساس طیف 0 تا 6 جدول (3) تکمیل میشود.
|
عبارت کلامی |
کد |
عدد فازی ذوزنقهای |
|
کاملاً کم |
0 |
(0،1؛(0،0،0،0)) |
|
کم |
1 |
(8/0، 1/0؛(3/0، 2/0، 1/0، 0)) |
|
نسبتاً کم |
2 |
(7/0، 3/0؛(4/0، 3/0، 2/0، 1/0)) |
|
متوسط |
3 |
(5/0، 5/0؛(6/0، 5/0، 4/0، 3/0)) |
|
نسبتاً زیاد |
4 |
(4/0، 6/0؛(8/0، 7/0، 6/0، 5/0)) |
|
زیاد |
5 |
(2/0، 8/0؛(1، 9/0، 8/0، 7/0)) |
|
کاملاً زیاد |
6 |
(1،0؛(1،1،1،1)) |
مرحلۀ دوم: تبدیل ماتریس فیثاغورثی به ماتریس معمولی
در این گام، ماتریس فازی فیثاغورثی فازیزدایی میشود که در مرحلۀ اول تشکیل شد.
مرحلۀ سوم: ادغام نظرات خبرهها
زمانی که از دیگاه چند نفر استفاده میشود، از میانگین سادۀ نظرات براساس رابطۀ (8) استفاده میشود تا نظرات تجمیع شود.
|
(8) |
|
در این فرمولp تعداد خبرگان و ، ، به ترتیب ماتریس معمولی برای هر خبرهاند.
مرحلۀ چهارم: نرمالسازی ماتریس
در این گام، نرمالسازی براساس رابطۀ (9) و (10) انجام میشود.
|
(9) |
N = K × M |
|
|
(10) |
K = |
|
مرحلۀ پنجم: تشکیل ماتریس ارتباطات کل
در این گام، ماتریس ارتباطات کل براساس رابطۀ (11) تشکیل میشود.
|
(11) |
T = N × (I - N)-1 |
مرحلۀ ششم: تشکیل نمودار علّی
در این گام، نمودار علی براساس مقادیر D و R تشکیل میشود که در ادامه توضیح داده میشود.
در مرحلۀ پیشبرد تکنیک دلفی، پرسشنامهای شامل 18 موانع اجرای زنجیرۀ تأمین دایرهای، که از مرور پیشینۀ پژوهش استخراج شده است، در اختیار 9 خبرۀ پژوهش قرار داده و از آنها درخواست شد نظرشان را دربارة هر معیار در قالب متغیرهای کلامی مندرج در پرسشنامه بیان کنند.
در این پژوهش، عدد آستانه 7/0 در نظر گرفته میشود (Mousavi et al., 2015)؛ بنابراین شاخصهایی حذف میشود که میانگین قطعی آنها از عدد 7/0 کمتر باشد. ملاک حصول اجماع در این پژوهش، همگرایی تدریجی دیدگاههای خبرگان در دورهای متوالی و تثبیت نسبی امتیازها در دور نهایی بود؛ درنتیجه از میان ۱۸ مانع اولیه، ۱۰ مانع بهعنوان موانع نهایی برای ورود به مرحلۀ تحلیل دیمتل فازی فیثاغورثی انتخاب شد. نتایج در دور دوم تکنیک دلفی، تأیید 10 شاخص را نشان میدهد که در جدول (4) آورده شده است.
|
طبقه |
مانع |
میانگین غیرفازی |
نماد |
تعداد خبرگان موافق/مخالف |
وضعیت و دلیل پذیرش/عدم پذیرش خبرگان |
|
موانع تکنیکی–عملیاتی |
قطعات عمدتاً نیازمند ترکیب چند مادۀ اولیهاند و همین موضوع استفاده از مواد بازیافتی را در تولید قطعات پیچیده میکند. |
85/0 |
C1 |
7، 2 |
پذیرش: پیچیدگی مواد و چند جزئی بودن قطعات، بازیافت و بازتولید را عملاً دشوار میکند. |
|
تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد و یکسان مشکلساز است. |
67/0 |
|
4، 5 |
رد: بهدلیل وجود شبکۀ خدمات پس از فروش در بازارهای هدف، امکان مدیریت بازیافت و زنجیرۀ معکوس در همان بستر وجود دارد. |
|
|
هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است. |
68/0 |
|
4، 5 |
رد: با طراحی بازیافتپذیر قطعات و بهینهسازی زنجیرۀ معکوس، هزینۀ بازتولید توجیهپذیر میشود. |
|
|
بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده است. |
94/0 |
C2 |
8، 1 |
پذیرش: پراکندگی جغرافیایی بازار، بازگشت قطعات و مدیریت زنجیرۀ معکوس را دشوارتر میکند.
|
|
|
موانع اقتصادی و مالی |
بازتولید نیازمند منابع مالی بالاست. |
89/0 |
C3 |
8، 1 |
پذیرش: سرمایهگذاری اولیه برای زیرساخت، فناوری و فرآیندهای بازتولید بالاست. |
|
طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس هزینۀ بالایی دارد. |
64/0 |
|
4، 5 |
رد: در صورت کاهش مصرف مواد اولیۀ جدید، هزینههای زنجیرۀ معکوس برای بنگاه توجیهپذیر است. |
|
|
در حال حاضر سود زنجیرۀ تأمین دایرهای در مقایسه با زنجیرۀ تأمین خطی کم است. |
84/0 |
C4 |
7، 2 |
پذیرش: در شرایط فعلی، بازده اقتصادی کوتاهمدت مدل خطی برای بسیاری از بنگاهها بیشتر است. |
|
|
موانع نهادی و قانونگذاری |
بسیاری از قوانین فعلی، استفاده از مواد اولیه خام را بهجای بازیافت تشویق میکنند. |
8/0 |
C5 |
7، 2 |
پذیرش: نبود سازوکارهای تنظیمگری مؤثر، جهتگیری بنگاهها را بهسمت الگوی خطی حفظ میکند. |
|
استفاده از مشوقهای مالیاتی و قانونی برای بازتولید بهجای تولید اولیه |
88/0 |
C6 |
8، 1 |
پذیرش: کمبود مشوقهای حمایتی، انگیزۀ لازم را برای توسعۀ بازتولید کاهش میدهد. |
|
|
مواد اولیه در کشورهای دارای معادن بهنسبت مواد بازتولیدشده ارزان است. |
65/0 |
|
4، 5 |
رد: با توجه به محدودیت منابع طبیعی و انرژی، این عامل در شرایط فعلی مانع اصلی تلقی نشد. |
|
|
مواد اولیه سهمیهبندی شده است. |
88/0 |
C7 |
8، 1 |
پذیرش: سهمیهبندی و محدودیت دسترسی، برنامهریزی پایدار برای جایگزینی مواد و بازتولید را مختل میکند. |
|
|
موانع فرهنگی و بازار |
مصرفکنندگان، کالای بازتولیدشده را بیکیفیت تلقی میکنند. |
8/0 |
C8 |
7، 2 |
پذیرش: ذهنیت منفی مشتریان نسبتبه کیفیت، پذیرش بازار را کاهش میدهد. |
|
مصرفکنندگان نسبتبه هرگونه تغییر مقاومت میکنند. |
64/0 |
|
4، 5 |
رد: با فرهنگسازی و اطلاعرسانی، این مقاومت کاهشپذیر است و مانع پایدار تلقی نمیشود. |
|
|
زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است. |
67/0 |
|
4، 5 |
رد: بازار خدمات پس از فروش بهتدریج علمیتر و منعطفتر میشود و ظرفیت تغییر دارد. |
|
|
هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایرهای دشوار است. |
68/0 |
|
4، 5 |
رد: گسترش فضای مجازی و آموزشهای آنلاین، دشواری آموزش و فرهنگسازی را کاهش داده است. |
|
|
موانع طراحی و مهندسی |
دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و دربردارندۀ ریسک است. |
84/0 |
C9 |
7، 2 |
پذیرش: محدودیتهای طراحی و ریسکهای مهندسی، بازیابی و استفادۀ مجدد قطعات را دشوار میکند. |
|
باید امکان بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات در نظر گرفته شود. |
93/0 |
C10 |
8، 1 |
پذیرش: طراحی برای بازتولید، پیشنیاز کلیدی استقرار موفق اقتصاد دایرهای است. |
|
|
نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه میشوند. |
36/0 |
|
2، 7 |
رد: سهم این قطعات نسبتبه قطعات پایان عمر استاندارد کمتر است و اثر تعیینکنندهای ندارد. |
نتیجۀ تکنیک دلفی مجدداً به خبرگان ارائه و با استفاده از ابزار مصاحبه از آنها خواسته شده است تا نتیجه را تحلیل کنند. ازنظر خبرگان، مانع «تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد یکسان مشکلساز است»، حائز اهمیت نبود؛ زیرا تمامی کمپانیهای تولید خودرو در کشورهایی که بازار فروش دارند، خدمات پس از فروش را نیز ارائه میدهند؛ بنابراین، بازیافت قطعات مصرفی و یا زنجیرۀ تأمین معکوس نیز، در همان بستر انجام میشود. دربارۀ مانع «هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است» نیز، باید گفت که طبق نظر خبرگان، طراحان قطعات را بازیافتپذیر طراحی میکنند و همچنین طراحی زنجیرۀ معکوس بهینه، هزینههای بازیافت را بهحدی کاهش میدهد تا بازتولید توجیهپذیر باشد. در ضمن، ازنظر خبرگان مانع «طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس، هزینۀ بالایی دارد.» در صورت استفادهنکردن از مواد اولیۀ جدید، هزینههای زنجیرۀ تأمین معکوس توجیهپذیر است. از سوی دیگر، مانع «مواد اولیه در کشورهای دارای معادن بهنسبت مواد بازتولیدشده ارزان است.» بهعلت محدودبودن منابع طبیعی و انرژی بهصورت کلی، در حال حاضر اهمیت بالایی ندارد و یک مانع اصلی تلقی نمیشود. از دید خبرگان، با فرهنگسازی مناسب و اطلاعرسانی مناسب، مانع «مصرفکنندگان نسبتبه هرگونه تغییر مقاومت میکنند»، حل میشود و این موضوع تنها منوط به زمان است. دربارۀ مانع «زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است»، با توجه به علمیشدن بازارهای خدمات پس از فروش برای مدیریت هزینههای زنجیرۀ تأمین، این بازار از انعطافپذیری بیشتری برخوردار شده است. مانع «هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایرهای دشوار است»، در حال حاضر و با توجه به رشد استفاده از فضای مجازی و آموزشهای آنلاین، سختی آموزش و فرهنگسازی اهمیت کمتری پیدا کرده است. درنهایت، مانع «نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه میشوند»، تعداد این قطعات نسبتبه قطعاتی خیلی کمتر است که طول عمر استاندارد خود را طی کردهاند و به همین دلیل، این مانع اهمیت بسیار کمی دارد.
در گام بعدی، مراحل دیمتل فازی فیثاغورسی پیش میرود. در جداول (5) و (6)، به ترتیب ماتریسهای ارتباط مستقیم و ماتریس ارتباط کل نشان داده شده است. بهجهت تشکیل نمودار علی مجموع سطرها (D) و ستونها (R)، ماتریس روابط کل به دست آمده و سپس D+R و D-R محاسبه شده است. نتایج در جدول (7) آورده شده است. بر این اساس، شاخص D نشاندهندۀ تأثیرگذاری معیارهاست. بر این اساس، پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه (C1) دارای بیشترین قدرت تأثیرگذاری است. شاخص R نشاندهندۀ تأثیرپذیری معیارهاست. هر چقدر عدد R یک معیار بیشتر باشد، آن معیار دارای تأثیرپذیری بیشتری در سیستم است که بر این اساس، پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه (C1) بیشترین تأثیرپذیری را دارد (جدول 7).
|
C1 |
C2 |
C3 |
C4 |
C5 |
C6 |
C7 |
C8 |
C9 |
C10 |
|
|
C1 |
0/0 |
349/0 |
555/0 |
416/0 |
242/0 |
236/0 |
581/0 |
572/0 |
934/0 |
276/0 |
|
C2 |
321/0 |
0/0 |
371/0 |
590/0 |
435/0 |
318/0 |
666/0 |
598/0 |
624/0 |
236/0 |
|
C3 |
214/0 |
276/0 |
0/0 |
352/0 |
576/0 |
607/0 |
268/0 |
352/0 |
430/0 |
181/0 |
|
C4 |
238/0 |
190/0 |
352/0 |
0/0 |
205/0 |
205/0 |
292/0 |
318/0 |
304/0 |
190/0 |
|
C5 |
498/0 |
352/0 |
321/0 |
335/0 |
0/0 |
318/0 |
649/0 |
633/0 |
629/0 |
352/0 |
|
C6 |
589/0 |
366/0 |
219/0 |
649/0 |
318/0 |
0/0 |
633/0 |
649/0 |
934/0 |
282/0 |
|
C7 |
292/0 |
175/0 |
318/0 |
435/0 |
190/0 |
335/0 |
0/0 |
292/0 |
435/0 |
197/0 |
|
C8 |
206/0 |
183/0 |
290/0 |
321/0 |
167/0 |
276/0 |
247/0 |
0/0 |
290/0 |
121/0 |
|
C9 |
139/0 |
219/0 |
318/0 |
411/0 |
190/0 |
136/0 |
190/0 |
321/0 |
0/0 |
233/0 |
|
C10 |
581/0 |
554/0 |
934/0 |
572/0 |
447/0 |
352/0 |
633/0 |
834/0 |
649/0 |
0/0 |
|
C1 |
C2 |
C3 |
C4 |
C5 |
C6 |
C7 |
C8 |
C9 |
C10 |
|
|
C1 |
089/0 |
139/0 |
204/0 |
196/0 |
128/0 |
130/0 |
214/0 |
227/0 |
304/0 |
113/0 |
|
C2 |
147/0 |
081/0 |
174/0 |
225/0 |
158/0 |
143/0 |
231/0 |
233/0 |
257/0 |
108/0 |
|
C3 |
119/0 |
118/0 |
092/0 |
168/0 |
169/0 |
176/0 |
153/0 |
177/0 |
208/0 |
090/0 |
|
C4 |
096/0 |
082/0 |
126/0 |
075/0 |
087/0 |
089/0 |
122/0 |
134/0 |
144/0 |
073/0 |
|
C5 |
177/0 |
143/0 |
170/0 |
186/0 |
086/0 |
144/0 |
231/0 |
242/0 |
266/0 |
127/0 |
|
C6 |
198/0 |
151/0 |
163/0 |
248/0 |
146/0 |
095/0 |
238/0 |
256/0 |
324/0 |
123/0 |
|
C7 |
112/0 |
086/0 |
130/0 |
159/0 |
092/0 |
117/0 |
082/0 |
142/0 |
179/0 |
080/0 |
|
C8 |
086/0 |
076/0 |
109/0 |
124/0 |
076/0 |
096/0 |
109/0 |
073/0 |
134/0 |
058/0 |
|
C9 |
076/0 |
083/0 |
117/0 |
139/0 |
082/0 |
075/0 |
101/0 |
130/0 |
085/0 |
077/0 |
|
C10 |
220/0 |
202/0 |
304/0 |
266/0 |
195/0 |
184/0 |
269/0 |
319/0 |
317/0 |
090/0 |
|
نام |
نماد |
D+R |
D-R |
نوع |
|
پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه |
C1 |
061/3 |
424/0 |
اثرگذار |
|
بازار مصرف خودرو در خارج از مرز های کشور تولیدکننده |
C2 |
919/2 |
597/0 |
اثرگذار |
|
نیاز به منابع مالی زیاد برای بازتولید |
C3 |
060/3 |
120/0- |
اثرپذیر |
|
کمبودن سوددهی زنجیرۀ تأمین دایرهای نسبتبه خطی |
C4 |
814/2 |
758/0- |
اثرپذیر |
|
استفاده از قوانین بازدارنده برای استفاده از مواد اولیۀ خام بهجای بازیافت |
C5 |
991/2 |
552/0 |
اثرگذار |
|
استفاده از مشوقهای مالیاتی و قانونی برای بازتولید بهجای تولید اولیه |
C6 |
190/3 |
694/0 |
اثرگذار |
|
سهمیهبندی مواد اولیه |
C7 |
929/2 |
571/0- |
اثرپذیر |
|
تعریف مصرفکنندگان از کالای تولیدشده، کالای بیکیفیت است. |
C8 |
873/2 |
991/0- |
اثرپذیر |
|
دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و ریسکی است. |
C9 |
182/3 |
254/1- |
اثرپذیر |
|
باید در طراحی اولیۀ قطعات، امکان بازتولید در نظر گرفته شود. |
C10 |
302/3 |
426/1 |
اثرگذار |
نمودار علّی روابط در شکل (1) نشان داده شده است.
شکل 1- نمودار علّی روابط
شبکۀ روابط[xvi] نیز در شکل (2) نشان داده شده است.
شکل 2- شبکۀ روابط اعتناپذیر
نتایج روش دیمتل فازی فیثاغورثی نشان داد که موانع پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیۀ (C1) بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده (C2)، نیاز به منابع مالی زیاد برای بازتولید (C3)، استفاده از قوانین بازدارنده برای استفاده از مواد اولیه خام بهجای بازیافت (C5) و سهمیهبندی مواد اولیه (C7) در ناحیۀ علّی قرار دارند؛ به این معنا که این عوامل بیش از آنکه از دیگر موانع اثر بپذیرند، بر ساختار کلی زنجیرۀ تأمین دایرهای اثر میگذارند. در مقابل، معیارهای کمبودن سوددهی زنجیرۀ تأمین دایرهای نسبتبه خطی (C4)، استفاده از مشوقهای مالیاتی و قانونی برای بازتولید بهجای تولید اولیه (C6)، ادراک مصرفکنندگان از کالای بازتولیدشده بهعنوان کالای بیکیفیت (C8)، مشکل و پرریسکبودن دمونتاژ و مونتاژ قطعات (C9) و لزوم توجه به قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات (C10)، در ناحیۀ معلول قرار میگیرند و بنابراین بیشتر از متغیرهای علّی تأثیر میپذیرند.
تحلیل ماتریس روابط کل و نیز نقشۀ شبکۀ روابط اعتناپذیر نشان داد که 1C مهمترین گره شبکه است. این معیار هم دارای اثرگذاری بالا بر دیر موانع است و هم از چندین عامل دیگر اثر میپذیرد؛ ازاینرو یک مانع مرکزی و پیونددهنده در ساختار مسئله دانسته میشود. در نمودار شبکۀ روابط نیز مشاهده میشود که 1C بهعنوان منبع تأثیر، بهطور مستقیم با چند معیار کلیدی دیگر در ارتباط است و از این حیث، نقش محوری در شکلدهی به پویایی موانع دارد. همچنین C2 ب یکی از اثرگذارترین معیارهاست که عمدتاً بر دیگر عوامل مؤثر است و خود از تعداد محدودی از موانع اثر میپذیرد؛ بنابراین، ماهیت بازار و پراکندگی جغرافیایی مصرف در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده، یک فشار ساختاری مهم بر توسعۀ زنجیرۀ تأمین دایرهای ایجاد میکند.
مقدار آستانۀ روابط داخلی (0.837) با احتساب میانگین حسابی نیز، نشان داد که تنها بخشی از روابط میان معیارها شدت درخور توجهی دارند و شبکۀ علّی–معلولی مسئله، یک شبکۀ فشرده، ولی انتخابی است. در چنین وضعی، تمرکز بر تعداد محدودی از گرههای کلیدی، بیشترین اثر را در کاهش دیگر موانع بههمراه دارد. علاوه بر این، غلبۀ روابط خروجی در C1، C2،C5، C6 و تا حدی C3، حاکی از آن است که مداخلات سیاستی باید در سطح طراحی محصول، مقرراتگذاری و تأمین مالی متمرکز شوند؛ زیرا این متغیرها محرکهای اصلی تغییر در دیگر بخشها هستند.
تحلیل همراستایی نتایج پژوهش حاضر با مطالعات پیشین، نشان میدهد که یافتهها در امتداد پژوهشهای بینالمللی و داخلی قرار دارند. تأکید این مطالعه بر «پیچیدگی قطعات و مواد اولیه» و «نیاز به منابع مالی» بهعنوان موانع علّی کلیدی، با یافتههای لو و همکاران[xvii] (2025) همسو است که نوآوری را در مواد و بازیافت پیشرفتۀ موتور محرک اقتصاد چرخشی در صنعت خودرو میدانند. همچنین، همسویی معناداری با مطالعۀ بالداساری و همکاران (2025) در لزوم اتخاذ رویکرد کلنگر به زنجیرۀ تأمین و نقش سیاستگذاری مؤثر در مدیریت لایههای متعدد موانع مشاهده میشود.
در بخش موانع معلولی، یافتههای این پژوهش مبنی بر اثرپذیری «طراحی اولیه» و «ریسک دمونتاژ» از فقدان همکاریهای زنجیرهای، از سوی سسانا و همکاران (2024) و مارتینز و همکاران (2021) پشتیبانی میشود؛ زیرا آنها نیز تبادل داده و اطلاعات میان بازیگران زنجیرۀ ارزش را پیشنیاز بهبود طراحی برای بازیافت میدانند. ازنظر عملیاتی نیز، نتایج پژوهش حاضر با مطالعات ون کیکن و همکاران (2024) تطابق دارد که معتقدند حل موانع فنی و مالی، پیششرط ارتقای عمر محصولات و دستیابی به عملکرد زیستمحیطی است.
در سطح نهادی، انطباق کاملی میان تأکید این مطالعه بر «موانع قانونگذاری و نبود مشوقها» با نتایج گنزالس- سانچز و همکاران[xviii] (2020) وجود دارد؛ اما این پژوهشگران نیز، تعهد به مدیریت پایدار را مشروط به زیرساختهای مدیریتی و حمایت قانونگذار میدانند. درنهایت، نتایج حاضر با مطالعات داخلی نیز همراستاست؛ بهطوری که اولویت موانع مالی و فنی با یافتههای سلماننژاد و کرمیتکلو[xix] (2023) و نقش محوری قوانین و فرهنگ با مطالعۀ کیانی و همکاران[xx] (2024) مطابقت دارد.
درمجموع، این تطبیق نشان میدهد که اگرچه بُعد تکنولوژیک عاملی حیاتی است، بدون تأمین مالی، حمایت قانونی و همکاری کلنگر در زنجیرۀ ارزش بهتنهایی برای گذار به اقتصاد دایرهای کافی نخواهد بود. مطالعۀ حاضر با تحلیل روابط علّی و تفکیک موانع زیربنایی از پیامدهای معلولی، یافتههای جهانی را در بستر صنعت قطعهسازی ایران، بومیسازی و تقویت کرده است.
در مقایسه با مطالعات پیشین، یافتههای این پژوهش با پژوهشهای بینالمللی همسو است؛ برای مثال، مطالعات اخیر بر اهمیت نوآوری فناورانه، بازیافت پیشرفته مواد و استفاده از مواد زیست پایه در کاهش فشارهای محیطزیستی و عملیاتی صنعت خودرو تأکید کردهاند. در این راستا، شناسایی C1 و C3 بهعنوان گرههای علّی اصلی، نشان میدهد که محدودیتهای مهندسی محصول و سرمایهگذاری اولیه، همچنان از موانع بنیادی گذار به الگوی دایرهایاند. همچنین، شناسایی C5 و C7 در ناحیۀ علّی بیانگر آن است که ساختارهای نهادی و مقرراتی، بهویژه قوانین بازدارنده و نظام سهمیهبندی مواد اولیه، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری یا تضعیف رفتارهای دایرهای دارند.
درمجموع، همراستایی یافتههای پژوهش حاضر با مطالعات پیشین نشان میدهد که گذار به زنجیرۀ تأمین دایرهای، حاصل اثر همزمان عوامل فنی، اقتصادی، نهادی و فرهنگی است. با این حال، برخی موانع شناساییشده در این پژوهش، در بافت صنعت خودرو و قطعهسازی ایران برجستهتر و تا حدی مختص شرایط کشورند؛ ازجمله این عوامل به سهمیهبندی و محدودیت دسترسی به مواد اولیه، ناپایداری و ابهامهای مقرراتی، ضعف مشوقهای مالی و مالیاتی و محدودیتهای سرمایهگذاری اشاره میشود. در کنار این چالشهای زمینهمند، موانعی مانند پیچیدگی قطعات، دشواری دمونتاژ و ضعف طراحی برای بازتولید، ماهیت عمومیتری دارند و در بیشتر مطالعات بینالمللی نیز گزارش شدهاند؛ بنابراین، نتایج این پژوهش نشان میدهد که مدیریت اقتصاد دایرهای در ایران، نیازمند همزمانی اصلاحات فناورانه، سیاستی و مالی است؛ بهگونهای که به موانع ساختاری خاص کشور نیز، در کنار چالشهای مشترک صنعت توجه شود.
براساس نتایج دیمتل فازی فیثاغورثی، پیشنهادهای مدیریتی و سیاستی این پژوهش باید بر مبنای تقدم مداخله در عوامل علّی نسبتبه عوامل معلولی تنظیم شوند؛ زیرا عوامل علّی، ریشۀ شکلگیری و تداوم دیگر موانع است و اصلاح آنها بیشترین اثر سیستمی را در بهبود عملکرد زنجیرۀ تأمین دایرهای قطعات خودرو ایجاد میکند. در این میان، متغیر C10 یعنی «لزوم توجه به قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات»، با بالاترین مقدار D-R و نیز بیشترین میزان برجستگی کلی، مهمترین عامل اثرگذار در شبکۀ موانع شناسایی شد. بر این اساس، اولین و اساسیترین پیشنهاد آن است که خودروسازان و قطعهسازان، اصول طراحی را برای بازتولید از مرحلۀ طراحی مفهومی و مهندسی محصول در فرایند توسعۀ قطعه نهادینه کنند. این اقدام مستلزم بازنگری در معماری محصول، کاهش استفاده از ترکیبهای مادهای پیچیده، استانداردسازی قطعات، طراحی ماژولار، استفاده از اتصالات جداسازپذیر و مستندسازی مشخصات فنی قطعات بهگونهای است که امکان تعمیر، جداسازی، بازسازی و بازتولید در پایان چرخۀ عمر تسهیل شود. به بیان دیگر، تا زمانی که قابلیت بازتولید بهعنوان یک معیار طراحی در مبدأ شکل نگیرد، بسیاری از اقدامات پاییندستی در حوزۀ بازیافت، تعمیر و بازگردانی قطعات، با هزینۀ بالا و اثربخشی محدود مواجه خواهند بود.
پس از C10، عامل C1 یعنی «پیچیدگی قطعات و ترکیب مواد اولیه»، یکی از مهمترین عوامل علّی و در عین حال یکی از گرههای پیونددهندۀ شبکه است که باید در اولویت دوم مداخله قرار گیرد. با توجه به اینکه پیچیدگی ساختاری و تنوع مواد، فرایندهای دمونتاژ، تفکیک، ارزیابی فنی و بازتولید را دشوار و پرهزینه میکند، پیشنهاد میشود بنگاهها بهسوی سادهسازی طراحی، کاهش تنوع غیرضروری مواد، بهکارگیری مواد سازگارتر با فرایندهای بازیافت و بازتولید و تدوین دستورالعملهای طراحی مشترک میان واحدهای مهندسی، تولید و خدمات پس از فروش حرکت کنند. درواقع، اگرچه C10 ازنظر اثرگذاری خالص در رتبۀ اول قرار دارد، C1 نیز بهدلیل نقش مرکزی خود، حلقۀ واسطی میان طراحی محصول، امکانپذیری عملیاتی بازتولید و کاهش موانع فنی در کل زنجیره است.
در گام بعد، توجه به عامل C2 یعنی «محدودبودن بازار خارج از مرزها» ضروری است. اثرگذاربودن این متغیر نشان میدهد که توسعۀ بازتولید در صنعت قطعهسازی تنها یک مسئلۀ درونکارخانهای نیست و به ظرفیت بازار، مقیاس اقتصادی و امکان توسعۀ تقاضا نیز وابسته است؛ از این رو، پیشنهاد میشود سیاستگذاران و بنگاهها بهصورت همزمان ازطریق ایجاد مشوقهای صادراتی، توسعۀ همکاریهای منطقهای، تدوین استانداردهای پذیرفتنی در بازارهای هدف، ایجاد بسترهای شفاف برای معرفی کیفیت و قابلیت اطمینان قطعات بازتولیدشده، برای توسعۀ بازار محصولات بازتولیدشده اقدام کنند. بدون توسعۀ بازار، حتی در صورت اصلاح طراحی و ارتقای توان فنی، انگیزۀ کافی برای سرمایهگذاری پایدار در بازتولید شکل نخواهد گرفت.
عامل علّی بعدی، C5 یعنی «قوانین و مقررات بازدارنده» است که نشان میدهد بخشی از موانع اقتصاد دایرهای در صنعت قطعهسازی ریشۀ نهادی و سیاستی دارد. بر این اساس، اصلاح چارچوبهای قانونی، حذف یا کاهش موانع مقرراتی، تدوین استانداردهای رسمی برای قطعات بازتولیدشده و بازنگری در ضوابط مرتبط با استفاده از مواد بازیافتی و قطعات بازساخته، ازجمله اقدامات ضروری به شمار میرود. همچنین لازم است نهادهای تنظیمگر با رویکردی تسهیلگر، فضای حقوقی مطمئنتری را برای سرمایهگذاری در بازتولید فراهم کنند. در شرایطی که قوانین موجود با منطق زنجیرۀ تأمین دایرهای همراستا نباشند، حتی بنگاههای دارای آمادگی فنی و مدیریتی نیز، با محدودیت جدی مواجه خواهند شد.
همچنین C6 یعنی «کمبود مشوقهای حمایتی»، از دیگر عوامل علّی مهم است که لزوم مداخلۀ هدفمند دولت و نهادهای پشتیبان را برجسته میکند. در این راستا، ارائۀ تسهیلات مالی کمبهره، معافیتهای مالیاتی، یارانه برای نوسازی فناوری، حمایت از پروژههای مشترک تحقیق و توسعه، تضمین خرید برای برخی محصولات منتخب و ایجاد برنامههای تشویقی برای خودروسازان و قطعهسازان فعال در حوزۀ بازتولید، مسیر گذار به الگوی دایرهای را تسهیل میکند. اهمیت این عامل نشان میدهد که توسعۀ بازتولید تنها با اتکا به انگیزههای درونبنگاهی محقق نمیشود و نیازمند سازوکارهای حمایتی بیرونی و سیاستهای مشوقمحور است.
در مقابل، عوامل C3، C4، C7، C8 و C9 در زمرۀ عوامل معلولی قرار میگیرند؛ بنابراین این متغیرها بیشتر حوزههای اثرپذیر و پیامدهای عملکردی نظام تفسیرپذیرند و مدیریت آنها باید در امتداد اصلاح عوامل علّی انجام شود؛ برای مثال، کاهش دشواری دمونتاژ و مونتاژ قطعات (C9)، تا حد زیادی پیامد بهبود طراحی اولیه و کاهش پیچیدگی محصول است و به همین دلیل، این مسئله علاوه بر آموزش عملیاتی یا اقدامات اجرایی مقطعی، باید از مبدأ طراحی نیز کنترل شود. بهطور مشابه، مشکلات مرتبط با تأمین مالی و سودآوری (C3 و C4) نیز، با اصلاح مقررات، ایجاد مشوقها، توسعۀ بازار و کاهش هزینههای ناشی از طراحی نامناسب، قابلیت بهبود بیشتری خواهند داشت. همچنین موانعی مانند سهمیهبندی مواد اولیه (C7) و نگرش منفی مصرفکننده نسبتبه قطعات بازتولیدشده (C8)، ازطریق مجموعهای از اصلاحات ساختاری، شفافسازی کیفیت، استانداردسازی، برندسازی و تضمین عملکرد محصولات بازتولیدشده کنترل میشود.
این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل ساختار علّی موانع پیادهسازی اقتصاد دایرهای در صنعت قطعهسازی خودرو، انجام شد. با بهرهگیری از روش دیمتل فازی فیثاغورثی، روابط متقابل میان موانع استخراج و عوامل اثرگذار و اثرپذیر تفکیک شد. نتایج نشان داد پنج مانع «پیچیدگی طراحی و ترکیب مواد»، «وابستگی به بازارهای صادراتی»، «قوانین بازدارنده»، «مشوق مالیاتی و قانونی» و «در نظر نگرفتن امکان بازتولید در طراحی»، در زمرۀ عوامل علّی قرار دارند و دارای بیشترین قدرت اثرگذاری سیستمیاند.
درمجموع، یافتههای این پژوهش نشان میدهد که پیشنهادهای مدیریتی در صنعت قطعهسازی ایران، باید از تمرکز صرف بر پیامدها فاصله بگیرند و بر مداخله در ریشههای اصلی مسئله استوار شوند. بر این مبنا، نهادینهسازی قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات، کاهش پیچیدگی ساختاری و مادهای محصولات، توسعۀ بازار، اصلاح مقررات بازدارنده و تقویت مشوقهای حمایتی، پنج محور اولویتدار برای گذار مؤثر به زنجیرۀ تأمین دایرهای در این صنعت به شمار میروند. تنها در صورت تحقق این مداخلات ریشهای است که انتظار میرود دیگر موانع عملیاتی، مالی، بازارمحور و اجرایی نیز بهصورت پایدار کاهش یابند. با وجود دستاوردهای پژوهش، محدودیتهایی وجود دارد که باید در تفسیر نتایج به آنها توجه شود.
ماهیت ذهنی دادهها: روش دیمتل فازی فیثاغورثی، با وجود قدرت بالا در مدلسازی روابط علّی، مبتنی بر ارزیابیهای ذهنی خبرگان است؛ درنتیجه، ساختار استخراجشده منعکسکننده ادراک و تجربۀ حرفهای مشارکتکنندگان است و به دادههای عینی عملکردی مربوط نیست.
ایستایی مدل: تحلیل ارائهشده، ماهیت مقطعی دارد و پویایی زمانی موانع را لحاظ نمیکند؛ در حالی که گذار به اقتصاد دایرهای، فرآیندی تدریجی و تحولمحور است و ممکن است روابط میان موانع در طول زمان تغییر کند.
مدلسازینکردن کمی عملکرد عملیاتی: پژوهش حاضر ساختار علّی را شناسایی کرده است؛ اما اثر کمی هر مانع بر شاخصهای عملکردی نظیر هزینه، زمان چرخه، بهرهوری یا سطح خدمات اندازهگیری نشده است.
با توجه به محدودیتها و دستاوردهای مطالعۀ حاضر، پیشنهاد میشود به توسعۀ مدلهای ترکیبی کمی–کیفی در پژوهشهای آتی توجه شود.
همچنین پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، روشهای ساختاری مانند دیمتل با مدلهای کمّی بهینهسازی شبکۀ زنجیرۀ تأمین حلقهبسته ترکیب شود تا اثر موانع شناساییشده بر شاخصهای عملکرد عملیاتی بهصورت عددی سنجیده شود. بهکارگیری روش پویایی سیستمها، رفتار بلندمدت موانع و تعاملات آنها را در گذار به اقتصاد دایرهای مدلسازی و سناریوهای سیاستی مختلف را ارزیابی میکند. با توجه به نقش بازیگران مختلف در زنجیرۀ تأمین (تولیدکنندگان، دولت، بازیافتکنندگان، مصرفکنندگان)، استفاده از چارچوب نظریۀ بازیها برای تحلیل رفتار استراتژیک و طراحی سازوکارهای انگیزشی پیشنهاد میشود. مطالعۀ نقش فناوریهای دیجیتال مانند بلاکچین، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی در بهبود ردیابی مواد، کاهش عدم اطمینان و ارتقای شفافیت زنجیرۀ تأمین دایرهای، افقهای جدیدی را در مدیریت عملیات پایدار ایجاد میکند. پیشنهاد میشود در پژوهشهای آینده، اقتصاد دایرهای در چارچوب «تابآوری–پایداری» بررسی و مشخص شود کدام مداخلات طراحی و سیاستی، همزمان کارایی عملیاتی و پایداری زیستمحیطی را بهبود میدهند. آزمون تجربی مدلهای «محصول بهعنوان خدمت» و «بازتولید مبتنی بر تقاضا» در صنعت خودرو، شکاف میان تحلیل ساختاری و پیادهسازی عملی را کاهش میدهد. طراحی یک چارچوب ارزیابی بلوغ برای واحدهای قطعهسازی، امکان پایش پیشرفت و مقایسۀ عملکرد شرکتها را فراهم خواهد کرد.
بهطور کلی، نتایج این پژوهش نشان میدهد که گذار به زنجیرۀ تأمین دایرهای در صنعت قطعهسازی خودرو، مستلزم مداخلات ساختاری در سطح طراحی محصول، سیاستگذاری صنعتی و مدیریت شبکۀ تأمین است. تمرکز بر عوامل علّی شناساییشده، به ایجاد آثار سیستمی مثبت و کاهش تدریجی موانع عملیاتی و فرهنگی منجر میشود. پیوند این یافتهها با رویکردهای نوین مدیریت تولید و عملیات، زمینهساز توسعۀ چارچوبهای تصمیمگیری پیشرفته در حوزۀ عملیات پایدار خواهد بود.
[i] Baldassarre et al.
[ii] Sesana et al.
[iii] Van Keeken et al.
[iv] Martins et al.
[v] Gonzalez-Sanchez et al.
[vi] Ahmadov et al.
[vii] Wamane
[viii] Gaur et al.
[ix] Jensen
[x] Martin
[xi] Balakrishnan et al.
[xii] Iglesias-Émbil et al.
[xiii] Alizadeh Afroozi et al.
[xiv] Yager
[xvi] Normalized Relation Matrix
[xvii] Luo et al.
[xviii] González-Sánchez et al.
[xix] Salmannejad & Karimi Taklo
[xx] Kiani et al.