Barriers to Implementing the Circular Economy in the Automotive Parts Manufacturing Industry: A Pythagorean Fuzzy DEMATEL Approach

Document Type : Persian Research paper

Authors

Department of Industrial Management and Technology, Faculty of Management and Accounting- College of Farabi, University of Tehran, Tehran, Iran

Abstract

The transition from a linear “take–make–dispose” industrial paradigm to a circular economy (CE) has become a strategic imperative for sustainable development. Circular supply chains (CSCs) operationalize circular principles through closed‑loop processes involving reuse, remanufacturing, recycling, and recovery. While industrialized economies have made notable progress, developing nations continue to face systemic, institutional, and technological bottlenecks. In Iran’s automotive parts manufacturing industry, operations remain predominantly linear, characterized by high reliance on virgin materials, underdeveloped reverse logistics, and minimal integration of remanufacturing considerations into early design stages. Although the benefits of CSCs—such as resource efficiency, emissions reduction, and supply chain resilience—are widely recognized, implementation is hindered by deeply interconnected structural challenges. Existing scholarship largely presents fragmented barrier lists without examining their causal mechanisms or directional interdependencies. Therefore, the primary purpose of this study is to systematically identify, validate, and evaluate the structural barriers impeding CSC adoption in Iran’s automotive parts manufacturing sector, and to model the causal network structure among these barriers under conditions of decision‑making uncertainty.
Design/methodology/approach: This research employs an applied, descriptive‑survey methodology organized into two sequential phases. In the first phase, a comprehensive systematic literature review was conducted to synthesize existing knowledge, yielding an initial pool of 18 potential barriers across five core dimensions: technical, economic, regulatory, cultural, and operational. To screen, contextualize, and validate these barriers within the target industrial environment, the fuzzy Delphi method was applied. Purposive sampling was used to engage an expert panel of nine senior and middle managers from leading automotive parts manufacturing and trading enterprises, selected for their specialized expertise in supply chain management, design engineering, industrial operations, and financial governance. Through fuzzy aggregation operators and a predefined defuzzification acceptance threshold, the initial set was refined to ten critical structural barriers. In the second phase, the Pythagorean Fuzzy Decision‑Making Trial and Evaluation Laboratory (DEMATEL) approach was employed to examine the direct, indirect, and total influence among the validated barriers. The use of Pythagorean fuzzy sets substantially expands the membership–non‑membership decision space, capturing epistemic uncertainty and expert ambiguity more effectively than classical fuzzy sets. This approach produced a prominence–relation causal diagram and categorized the barriers into decisive cause and effect groups.
Findings: The empirical results reveal a complex and highly interdependent causal network shaping CSC adoption. The barrier “considering re‑manufacturability in the initial design of parts” emerged as the most influential driving factor in the system, exhibiting the highest net causal influence (D−R > 0). This indicates that Design‑for‑Circularity (DfC) and modular architecture constitute essential upstream prerequisites for enabling viable downstream recovery processes. Additional prominent cause‑group factors include regulatory frameworks that disproportionately incentivize the use of virgin materials, ongoing instability in export markets, and the substantial capital investment required for remanufacturing infrastructure. Conversely, factors such as the operational difficulty and occupational risks associated with disassembly and reassembly, comparatively low short‑term profitability relative to linear production, and deep‑seated negative consumer perceptions of remanufactured parts were classified within the net effect group (D−R < 0). These dependent barriers are symptoms of upstream regulatory and design‑stage deficiencies rather than autonomous impediments.
Research limitations/implications: A primary limitation of this research arises from its empirical focus on expert panels within Iran’s automotive parts sector. Although this provides strong contextual grounding, it may limit the direct generalizability of the findings to more mature regulatory environments or to other manufacturing industries. Furthermore, while the Pythagorean Fuzzy DEMATEL method effectively captures structural interdependencies and directional causality, it relies on static, cross‑sectional expert evaluations. Future research should incorporate dynamic modeling approaches, such as System Dynamics or Agent‑Based Modeling, to examine the temporal evolution of these barriers across extended transition periods. Comparative studies involving emerging Middle Eastern and broader Global South economies would also help establish cross‑jurisdictional validity.
Practical implications: The study provides strategic decision‑support insights for automotive executives, operations managers, and design engineers. Practitioners should shift operational priorities from end‑of‑pipe recovery toward upstream design interventions by incorporating Design‑for‑Disassembly (DfD) and modular component standards. Manufacturing firms are encouraged to develop collaborative supply ecosystems with tier‑one suppliers to distribute the substantial capital investment required for specialized remanufacturing lines. Additionally, the adoption of digital traceability platforms—such as digital product passports—can streamline reverse logistics, reduce disassembly‑related risks, and ensure the quality of secondary components, thereby helping to mitigate negative market perceptions.
Social implications: A systemic transition toward circular automotive supply chains enhances social welfare by reducing landfill burdens, lowering industrial emissions, and conserving critical mineral resources. At the policy level, the findings indicate that regulatory authorities should remove tariff and subsidy structures that privilege virgin inputs over circular feedstocks. Targeted fiscal incentives, extended producer responsibility (EPR) mandates, and standardized remanufacturing certification programs can protect consumers, legitimize remanufactured products in domestic markets, and stimulate employment in green industrial sectors.
Originality/value: This research contributes to circular supply chain theory and practice in three key ways. First, it addresses a significant contextual gap by examining structural CSC barriers within a developing, resource‑constrained automotive manufacturing environment. Second, it enhances methodological rigor by integrating Pythagorean fuzzy sets with DEMATEL, demonstrating improved capacity to model hesitation and subjective expert judgments in circular transition research. Third, rather than presenting unweighted lists of obstacles, the study reveals the underlying causal hierarchy of CSC barriers, distinguishing structural root causes from downstream symptoms and offering a targeted intervention roadmap for industrial transition.

Keywords

Main Subjects


1- مقدمه

در دهه‌های اخیر، الگوی سنتی اقتصاد خطی مبتنی بر «برداشت-تولید-دورریز»، با چالش‌های جدی زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی مواجه شده است (Suman & Rajak, 2025) .در پاسخ به این چالش‌ها، مفهوم اقتصاد دایره‌ای، پارادایمی نوین مطرح شده است که بر حفظ ارزش منابع، مواد و محصولات در طولانی‌ترین زمان ممکن، حداقل‌سازی پسماند و بازیابی مجدد در چرخۀ تولید تأکید دارد. این رویکرد نه‎‍تنها راهبردی کلیدی برای دستیابی به اهداف توسعۀ پایدار و کاهش فشار بر منابع طبیعی محدود محسوب می‌شود، به ایجاد مزیت رقابتی، افزایش تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین و خلق ارزش اقتصادی جدید نیز منجر می‎‍شود (Roshanbakhsh et al., 2025).

صنعت قطعه‌سازی خودرو در ایران، حلقۀ اتصال صنعت خودروسازی در یک زنجیرۀ ارزش گسترده محسوب می‎‍شود و از اهمیت راهبردی برخوردار است. با این حال، این صنعت در حال حاضر عمدتاً در چارچوب یک الگوی خطی عمل می‌کند که با مصرف بالای منابع، تولید ضایعات درخور توجه و وابستگی زیاد به واردات مواد اولیه و قطعات مشخص می‌شود. تحریم‌های بین‌المللی، نوسانات ارزی، چالش‌های زیست‌محیطی مانند مصرف انرژی بالا و مدیریت پسماندهای صنعتی و فشار برای افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری، ضرورت تحول به‎‍سمت اقتصاد دایره‌ای را در این صنعت بیش از پیش آشکار کرده است (Mahboubkheirkhah et al., 2025). پیاده‌سازی این پارادایم به افزایش خوداتکایی، کاهش هزینه‌های تولید، کاهش آلودگی محیطی و ارتقای جایگاه این صنعت در زنجیرۀ ارزش جهانی منجر می‎‍شود. زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در صنعت قطعه‌سازی خودرو، یک رویکرد نوین برای مدیریت منابع و کاهش آثار زیست‎‍‌محیطی مطرح شده است. با این حال، اجرای مؤثر این زنجیره با چالش‌ها و موانع متعددی مواجه است که به‎‍ تحقق‎‍نیافتن اهداف پایداری و کارایی منجر می‎‍شود (Suman & Rajak, 2025) .

با وجود مزایای آشکار، گذار از اقتصاد خطی به دایره‌ای در صنعت قطعه‌سازی ایران، با موانع ساختاری عمیق و درهم‌تنیده‌ای روبه‎‍رو است. این موانع تنها فنی یا مالی نیست، در ساختارهای نهادی، زیرساختی، قانونی، فرهنگی و شبکه‌ای نیز ریشه دار‎‍د (Sabale et al., 2025)؛ برای مثال، به نبود چارچوب‌های قانونی و مشوق‌های کافی، ضعف در زیرساخت‌های بازیافت و بازیابی مواد پیشرفته، الگوهای کسب‌وکار خطی جاافتاده، مقاومت در برابر تغییر، پراکندگی و ضعف همکاری بین بازیگران زنجیرۀ تأمین، محدودیت‌های فناورانه و کمبود سرمایه‌گذاری در نوآوری‌های دایره‌ای اشاره می‎‍شود. درک این موانع به‎‍مثابۀ یک «سیستم» در هم تنیده، که در آن عوامل بر یکدیگر تأثیر متقابل و پویا می‌گذارند، برای طراحی راهبردهای مؤثر تغییر، امری حیاتی است (Hosseini et al., 2024).

به این ترتیب، مسئلۀ این پژوهش آن است که با وجود شناخت اولیه از مزایای اقتصاد دایره‌ای، شناسایی، تحلیل و تعیین روابط علّی-معلولی میان موانع ساختاری کلیدی پیاده‌سازی آن در صنعت قطعه‌سازی خودرو ایران، به‎‍طور نظام‌مند و با در نظر گرفتن عدم قطعیت‌های ذهنی موجود در نظرات خبرگان، انجام نشده است. پرسش اصلی چنین مطرح می‌شود که کدام یک از موانع ساختاری، نقش علّی بنیادین‌تری در سیستم دارند، به‎‍عنوان مانع محوری عمل می‌کنند‎‍ و چگونه اولویت‌بندی و تقدم اقدام برای مقابله با آنها انجام می‎‍شود؟

این مقاله برای پاسخ به این پرسش‌ها، از رویکرد دیمتل فازی-فیثاغورثی بهره می‌گیرد. این روش ترکیبی قدرتمند، امکان مدل‎‍سازی روابط پیچیدۀ تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بین عوامل را در یک محیط فازی فراهم می‌آورد. استفاده از مجموعه‌های فازی فیثاغورثی نیز، دامنۀ انعطاف بیشتری را برای ثبت عدم قطعیت در قضاوت‌های خبرگان ارائه می‌دهد. خروجی این روش، تشخیص عوامل «علّی» مؤثر بر سیستم از عوامل «معلولی»، ترسیم نقشۀ روابط شبکه‌ای (نقشۀ تأثیرگذاری متقابل) و تعیین درجۀ اهمیت هر مانع با توجه به روابط درون‌سیستمی آن است.

این مطالعه از‎‍نظر کاربردی به سیاست‌گذاران صنعتی، مدیران ارشد شرکت‌های قطعه‌سازی و خودروسازی و نهادهای حاکمیتی کمک می‌کند تا با درک ساختاریافته از موانع و روابط آ‌نها، منابع و تلاش‌های خود را بر اهرم‌های تغییر کلیدی متمرکز و راهبردهای عملیاتی کارآمدی را برای تسریع گذار به اقتصاد دایره‌ای در این صنعت حیاتی طراحی کنند.

 پس نوآوری مقالۀ حاضر در سه محور اصلی تبیین می‎‍شود. در ابتدا، نوآوری این پژوهش در سطح نظری-کاربردی بوده و به بومی‌سازی روش خلاصه نشده است. این مطالعه، ساختار پنهان روابط علّی موانع را در بستر یک «اقتصاد در حال توسعۀ تحت فشار تحریم‌های ساختاری» به واکاوی می‌کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در چنین بسترهایی، متغیر «طراحی اولیه با قابلیت بازتولید» نه‎‍تنها یک مانع فنی است، به یک «ابراهرم ساختاری» نیز تبدیل می‌شود که دیگر موانع مالی و عملیاتی را بازتولید می‌کند. این یافته، پیشینۀ موجود را به چالش می‎‍کشد که معمولاً موانع مالی را در رأس علیت قرار می‌دهند‎‍ و با افزودن بعد «تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین در برابر شوک‌های بیرونی (ارزی و تحریمی)» به مدل‌های خطی انتقال به اقتصاد دایره‌ای، مرزهای دانش نظری را در حوزۀ اقتصادهای نوظهور بسط می‌دهد. دوم، از جنبۀ روش‌شناختی، ترکیب روش دیمتل با مجموعه‌های فازی فیثاغورثی برای تحلیل ساختاری موانع، یک پیشرفت کاربردی است. این رویکرد نه‎‍تنها امکان مدل‎‍سازی کیفی و کمی روابط متقابل پیچیده را فراهم می‌آورد، با گسترش فضای تصمیم‌گیری خبرگان، قادر است سطوح بالاتری از ابهام و عدم قطعیت ذاتی را در قضاوت‌های مرتبط با مسائل ساختاری ایران‎‍ ثبت و پردازش کند. سوم‎‍ از حیث کاربردی، پژوهش با تحلیل روابط متقابل میان موانع، مبنایی را برای شناسایی عوامل اثرگذارتر و تنظیم اولویت‌های مداخلۀ مدیریتی و سیاستی فراهم می‌‎‍کند.

a.               2- پیشینۀ پژوهش

اقتصاد دایره‌ای در مفاهیم توسعۀ پایدار و طراحی احیاگر ریشه دارد که در تقابل با پارادایم خطی مرسوم شکل گرفته است. این مفهوم بر پایۀ نظریه‌هایی مانند «حلقه‎‍بستۀ مواد» و «طرح‌بندی برای پسماند» استوار است و بر حفظ ارزش منابع از‎‍طریق استراتژی‌های کاهش، استفادۀ مجدد، بازیافت و بازیابی تأکید می‌ورزد (Gaur et al., 2024). زنجیرۀ تأمین دایره‌ای یک چارچوب تحولی در مدیریت زنجیرۀ تأمین است که بر‎‍اساس اصول اقتصاد دایره‌ای بنا شده است. در مقابل مدل خطی سنتی «دریافت-تولید-دورریز»‎‍ این رویکرد، با هدف بستن حلقه‌های جریان مواد و انرژی طراحی شده است. در این مدل، محصولات، مواد و منابع تا حد امکان در چرخۀ اقتصادی حفظ، بازیابی، بازتولید و بازیافت می‌شوند تا از اتلاف منابع و تولید پسماند جلوگیری شود (Ahmadov et al., 2025). این امر مستلزم بازطراحی عمیق در فرآیندها، محصولات و مدل‌های کسب‌وکار است. مؤلفه‌های کلیدی آن، شامل طراحی برای ماندگاری و بازیافت، مدل‌های کسب‌وکار دایره‌ای مانند محصول به‎‍عنوان سرویس، تفکیک و جمع‌آوری لجستیک کارآمد‎‍ و استفاده از فناوری‌های نوین مانند ردیابی دیجیتال و پلتفرم‌های اشتراک‌گذاری داده است (Gaur et al., 2024).

زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در صنعت خودروسازی، رویکرد‎‍ نوین و پایدار است که تمرکز آن بر حفظ ارزش منابع و مواد اولیه در طول چرخۀ عمر محصول و به حداقل رساندن ضایعات و آلودگی‌های زیست‌محیطی است. در این الگو، خودروها از مراحل طراحی تا پایان عمر، به‎‍گونه‌ای مهندسی می‌شوند که قطعات و مواد به‎‍سادگی قابلیت جداسازی، بازیافت، بازسازی و استفادۀ مجدد داشته باشند. این فرآیند‎‍ علاوه بر وابستگی خودروسازان‎‍ به منابع طبیعی، با استفاده از مواد بازیافتی و زیست‌پایه، مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای را نیز کاهش می‌دهد. فناوری‌هایی مانند طراحی مدولار قطعات، استفاده از آلومینیوم و پلاستیک بازیافتی‎‍ و بهره‌گیری از فرآیندهای تولید پیشرفته، از‎‍جمله مؤلفه‌های اصلی این چرخه‎‍اند (Iglesias-Émbil et al., 2025). استقرار این رویکرد، علاوه بر دستیابی به منافع زیست‌محیطی و اقتصادی، موجب خلق ارزش‎‍افزوده، نوآوری در محصولات و افزایش رقابت‌پذیری شرکت‌های خودروسازی در بازار جهانی می‌شود (Martins et al., 2021).

به‎‍طور مشخص زنجیرۀ تأمین دایره‌ای‎‍ به‎‍عنوان یک چارچوب تحولی مبتنی بر اصول اقتصاد دایره‌ای، در مقابل مدل خطی سنتی قرار دارد و با هدف بستن حلقه‌های جریان مواد و انرژی، محصولات و منابع را تا حد امکان در چرخۀ اقتصادی حفظ و بازیابی می‌کند (Wamane, 2025). این رویکرد مستلزم بازطراحی اساسی در فرآیندها، محصولات و مدل‌های کسب‌وکار است. در سطح صنعتی، صنعت خودرو به‎‍دلیل حجم عظیم مصرف مواد و انرژی، کانون اصلی توجه پژوهش‌ها و اجرای این مفهوم بوده است. تجارب بین‌المللی نشان می‌دهد که راهبردهای کلیدی از‎‍جمله بازطراحی محصول برای تفکیک آسان و ماندگاری، استقرار مدل‌های کسب‌وکار دایره‌ای مانند «محصول به‎‍عنوان سرویس»، بازیافت پیشرفتۀ خودروهای اسقاطی با استفاده از فناوری‌هایی مانند بازیافت شیمیایی، بازتولید قطعات و ادغام مواد بازیافتی با کیفیت تضمین‌شده در تولید اولیه، به‎‍طور هم‎‍زمان چندین هدف را محقق می‎‍کنند (Nagamalini, & Wesley, 2025).

بالداساری و همکاران[i] (2025) در مطالعۀ خود، گردش‌پذیری پلاستیک را در بخش خودروسازی اتحادیۀ اروپا‎‍ بررسی کردند. تمرکز مطالعه بر محرک‌ها و موانع بازیافت پلاستیک بوده است تا بر مبنای آن، گزینه‌های سیاستی مؤثر در پیش‌نویس مقررات جدید پایان عمر خودروها تعریف شود که کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۳ پیشنهاد داده است.

سسانا و همکاران[ii] (2024) در پژوهش خود بیان کردند که در فضای پیچیده و پویا‌ی صنعت خودروسازی، پایداری و اقتصاد دایره‌ای به مفاهیم‎‍ کلیدی بدل شده‌اند. با وجود این، حرکت به‎‍سوی اقتصاد دایره‌ای با موانع متعددی، به‎‍ویژه به‎‍دلیل همکاری محدود بین بازیگران زنجیرۀ ارزش خودروسازی، مواجه است.

ون کیکن و همکاران[iii] (2024) در پژوهش خود، مدل‌سازی، کمی‌سازی و تحلیل پیامدهای زیست‌محیطی افزایش عمر محصولات را بر مواد دایره‌ای در افق زمانی کوتاه‌مدت و بلندمدت بررسی کردند. زنجیرۀ تأمین آلومینیوم نورد‎‍شدۀ اروپایی در صنعت خودروسازی، به‎‍عنوان مطالعه موردی‎‍ انتخاب شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که افزایش عمر محصولات باعث کاهش تقاضا برای محصولات و همچنین کاهش نیاز به منابع اولیه و ثانویه، هم در کوتاه‌مدت و هم بلندمدت می‌شود.

مارتینز و همکاران[iv] (2021) در مقالۀ خود، مفهوم راهبردی «خودروی دایره‌ای» را مطرح کردند‎‍ که جریان دایره‌ای را در سراسر چرخۀ عمر محصول به کار می‌گیرد و بر کاهش، بازیابی، تعمیر، نوسازی، استفادۀ مجدد و بازیافت همۀ قطعات خودرو تأکید می‌کند. این فرآیندها به‎‍طور مستقیم بخشی از زنجیرۀ ارزش‎‍اند و هدف از آنها، افزایش ارزش و چرخش‌پذیری مواد است. هدف مقاله، توسعۀ یک مدل مفهومی با محوریت خودروهاست تا به توسعۀ کامل یک خودروی دایره‌ای در سراسر چرخۀ عمر محصول از طراحی تا مصرف یاری برساند و شرکت‌ها را از‎‍نظر زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی مسئول‌تر کند.

گونزالس-سانچز و همکاران[v] (2020)، چارچوب مفهومی را برای زنجیرۀ تأمین دایره‌ای ارائه کردند که از دیدگاه‌های نظری اصلی در پژوهش‌های مدیریت استراتژیک استفاده می‌کند. آنها به چهار بعد شدت بیشتر در روابط تعیین‌شده در زنجیرۀ تأمین، انطباق لجستیک و سازمان، فناوری‌های هوشمند و یک محیط عملکردی توجه کردند. نتایج بررسی آنها نشان می‌دهد محققان به‎‍دنبال هماهنگی زنجیرۀ تأمین دایره‌ای، مدیریت زنجیرۀ تأمین دایره‌ای و رویکرد خرید، مصرف دایره‌ای، بسته‌بندی زیست‎‍تخریب‌پذیر و مدیریت زنجیرۀ تأمین دایره‌ای و فناوری‌ها هستند.

مطالعات پیشین، موانع پیاده‌سازی این پارادایم را در قالب‌های مختلفی دسته‌بندی کرده‌اند. این موانع، عمدتاً شامل چالش‌های فنی و زیرساختی (مانند فناوری‌های ناکافی بازیافت)، موانع اقتصادی و مالی (نظیر نیاز به سرمایه‎‍گذاری اولیۀ بالا)، محدودیت‌های قانونی و نهادی (ضعف در چارچوب‌های سیاستی و نظارتی)، چالش‌های فرهنگی-اجتماعی (مقاومت در برابر تغییر و کمبود مهارت) و دشواری‌های مدیریتی در هماهنگی زنجیرۀ تأمین می‌شوند. با این حال، عمدۀ پژوهش‌های موجود، به ارائۀ فهرستی از این موانع بسنده کرده و کمتر به تحلیل روابط علّی-معلولی و ساختار درهم‌تنیدۀ آنها به‎‍عنوان یک سیستم پیچیده روی آورده‎‍اند. این شکاف به‎‍ویژه در بافت خاص صنعت قطعه‌سازی ایران، که با شرایط ویژۀ نهادی، تحریمی و ساختاری مواجه است، مشهودتر است. موانع مستخرج از پیشینه، در جدول (1) آورده شده است.

طبقه‌بندی اولیۀ موانع براساس مرور پیشینه و با استفاده از رویکرد اقتباسی–استقرایی انجام شد. به این صورت که موانع شناسایی‌شده از مطالعات پیشین، بر مبنای قرابت مفهومی در چند دستۀ اولیه شامل موانع تکنیکی–عملیاتی، اقتصادی، نهادی و قانون‌گذاری، فرهنگی و موانع طراحی و مهندسی سازمان‌دهی شدند؛ سپس در مرحلۀ دلفی، از خبرگان خواسته شد علاوه بر بررسی و اصلاح فهرست موانع، دربارۀ افزودن، حذف، ادغام یا بازتخصیص موانع به طبقات نیز اظهار‎‍نظر کنند؛ در‎‍نتیجه، طبقه‌بندی نهایی نه‎‍تنها مبتنی بر پیشینه، حاصل ترکیب شواهد نظری و اجماع خبرگان صنعتی است.

موانع تکنیکی- عملیاتی، به محدودیت‌هایی اطلاق می‌شود که از ویژگی‌های فرآیندی، فناوری‌های تولید، استانداردسازی، جریان مواد و الزامات عملیاتی زنجیرۀ تأمین ناشی می‌شوند و پیاده‌سازی اقتصاد دایره‌ای را در سطح سیستم تولید و عملیات با مشکل مواجه می‌کنند. موانع اقتصادی – مالی به محدودیت‌های مرتبط با هزینه، سرمایه‌گذاری، سودآوری، ریسک مالی و توجیه‌پذیری اقتصادی اجرای الگوهای اقتصاد دایره‌ای اطلاق می‌شود. موانع نهادی – قانون‌گذاری به کاستی‌ها، ناسازگاری‌ها یا نبود قوانین، مقررات، مشوق‌ها و سازوکارهای حمایتی اطلاق می‌شود که انگیزۀ لازم را برای گذار از الگوی خطی به اقتصاد دایره‌ای‎‍ تضعیف می‌کنند. موانع فرهنگی و بازار، به نگرش‌ها، باورها، الگوهای رفتاری و میزان پذیرش ذی‌نفعان، به‌ویژه مصرف‌کنندگان و بازیگران بازار، نسبت‎‍به محصولات بازتولیدشده و الگوهای دایره‌ای اشاره دارد. موانع فنی به محدودیت‌های مرتبط با طراحی مهندسی محصول، ویژگی‌های ساختاری قطعات، امکان دمونتاژ، تعمیر، بازتولید و ملاحظات ایمنی و عملکردی آنها اشاره دارد. در‎‍نهایت، موانع طراحی و مهندسی، به محدودیت‌های مرتبط با طراحی مهندسی محصول، ویژگی‌های ساختاری قطعات، امکان دمونتاژ، تعمیر، بازتولید و ملاحظات ایمنی و عملکردی آنها اشاره دارد.

                                            i.            جدول 1- موانع پیاده‌سازی اقتصاد دایره‌ای در خودروسازی بر‎‍اساس پیشینۀ پژوهش

1. Table 1- Barriers of circular economy implementation in car industry based on literature

طبقه

مانع

منبع

موانع تکنیکی–عملیاتی

قطعات عمدتاً نیازمند ترکیب چند مادۀ اولیه‎‍اند و همین موضوع، استفاده از مواد بازیافتی را در تولید قطعات‎‍ پیچیده می‌کند.

 احمدو و همکاران[vi] (2025)، وامن[vii] (2025)

تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد یکسان مشکل‌ساز است.

 ون کیکن و همکاران (2024)، گوآر و همکاران[viii] (‎‍2025)

هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است.

جنسن[ix] (‎‍2025)، مارتین[x] (2025)

بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده است.

ون کیکن و همکاران (‎‍2024)، وامن (2025)

موانع اقتصادی و مالی

بازتولید نیازمند منابع مالی بالاست.

مارتینز و همکاران (‎‍2021)، بلاکریشنان و همکاران[xi] (‎‍2025)

طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس، هزینۀ بالایی دارد.

گوآر و همکاران (2025)، احمدو و همکاران (2025)

در حال حاضر سود‎‍ زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در مقایسه با زنجیرۀ تأمین خطی کم است.

گوآر و همکاران‎‍ (2025)، بلاکریشنان و همکاران‎‍ (2025)

موانع نهادی و قانون‌گذاری

بسیاری از قوانین فعلی، استفاده از مواد اولیۀ خام را به‎‍جای بازیافت تشویق می‌کنند.

مارتینز و همکاران (‎‍‎‍2021)،

گوآر و همکاران‎‍ (2025)

استفاده از مشوق‎‍های مالیاتی و قانونی برای بازتولید به‎‍جای تولید اولیه

ایگلسیس-امبیل و همکاران‎‍[xii] (2025)‎‍ مارتین‎‍ (2025)

مواد اولیه در کشورهای دارای معادن به‎‍نسبت مواد بازتولیدشده ارزان است.

گوآر و همکاران‎‍ (2025)، جنسن‎‍ (2025)

مواد اولیه سهمیه‎‍بندی شده است.

احمدو و همکاران (‎‍2025)، مارتینز و همکاران (2021)، ایگلسیس-امبیل و همکاران (‎‍2025)

موانع فرهنگی و بازار

مصرف‌کنندگان، کالای بازتولیدشده را کالای بی‌کیفیت تلقی می‌کنند.

مارتین (‎‍‎‍2025)،‎‍ علیزاده‌افروزی و همکاران[xiii] (2025)

مصرف‌کنندگان نسبت‎‍به هرگونه تغییر مقاومت می‌کنند.

جنسن (‎‍2025)، مارتین (2025‎‍)

زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است.

احمددو و همکاران‎‍ (‎‍2025)، وامن (2025)

هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایره‌ای دشوار است.

ایگلسیس-امبیل و همکاران‎‍ (2025)،‎‍ مارتین‎‍ (2025)

موانع طراحی و مهندسی

دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و دربردارندۀ ریسک است.

احمدو و همکاران (‎‍2025)، گوآر و همکاران‎‍ (2025)

باید امکان بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات‎‍ در نظر گرفته شود.

گوآر و همکاران (2025)، علیزاده‌افروزی و همکاران (2025)

نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه می‎‍شوند.

ون کیکن و همکاران‎‍ (2024)، علیزاده‌افروزی و همکاران‎‍ (2025)

 

b.               3- روش‌شناسی پژوهش

این مقاله برای پاسخ به مسئله، از رویکرد دیمتل فازی-فیثاغورثی بهره می‌گیرد. روش دیمتل با قابلیت ترسیم روابط شبکه‌ای بین عوامل، امکان تشخیص عوامل علّی و معلولی را فراهم می‌‎‍کند. با توجه به اینکه قضاوت‌های خبرگان در محیط‌های واقعی همواره با ابهام و عدم قطعیت همراه است، ادغام این روش با مجموعه‌های فازی فیثاغورثی، امکان ثبت دقیق‌تر این ابهامات را در قالب اعداد فازی، با فضای ارزیابی گسترده‌تر‎‍ ممکن می‌‎‍کند؛ بنابراین، این پژوهش با تلفیق مبانی نظری اقتصاد دایره‌ای، شناسایی موانع ساختاری در صنعت قطعه‌سازی ایران و به‎‍کارگیری روش پیشرفتۀ دیمتل فازی-فیثاغورثی، در پی ارائۀ تحلیلی نظام‌مند از ساختار روابط بین این موانع است تا نقشۀ علّی را برای اولویت‌بندی اقدامات اصلاحی فراهم آورد. پژوهش حاضر به‎‍لحاظ هدف، کاربردی و به‎‍لحاظ روش انجام، توصیفی-پیمایشی است.

این پژوهش شامل دو مرحلۀ اصلی است: مرحلۀ اول به فاز شناسایی موانع اجرای زنجیرۀ تأمین در صنعت قطعه‌سازی خودرو مربوط می‌شود که از‎‍طریق مطالعات کتابخانه‌ای موانع اولیه معین و با بهره‌گیری از تکنیک دلفی نهایی شده‌اند؛ در مرحلۀ دوم پژوهش، میزان اهمیت هر‎‍یک از شاخص‌ها تعیین می‌شود. با بهره‌گیری از تکنیک دیمتل فازی فیثاغورثی، روابط بین موانع شناسایی‎‍شده در مرحلۀ قبلی معین و موانع به دو دستۀ علت و معلول تقسیم می‌شوند. تعریف عملیاتی خبرگان در جدول (2) قید شده است.

                                                                                        i.            جدول 2- تعریف عملیاتی خبرگان

1. Table 2-Operational definitions of experts

کد خبره

سمت سازمانی

سطح مدیریتی

شرکت محل فعالیت

حوزۀ تخصص اصلی

سابقۀ کاری (سال)

تحصیلات

نقش در پژوهش

E1

مدیر زنجیرۀ تأمین

ارشد

گروه عظام

طراحی و بهینه‌سازی زنجیرۀ تأمین قطعات خودرو

18

دکتری مدیریت صنعتی

دلفی + دیمتل

E2

مدیر مهندسی محصول

ارشد

گروه عظام

طراحی قطعات با رویکرد قابلیت بازتولید

16

کارشناسی ارشد مهندسی مکانیک

دلفی + دیمتل

E3

مدیر برنامه‌ریزی استراتژیک

ارشد

بازرگانی الدورا

توسعۀ بازار صادراتی و مدیریت بازارهای خارجی

20

دکتری مدیریت بازرگانی

دلفی + دیمتل

E4

مدیر مالی صنعتی

ارشد

بازرگانی الدورا

تأمین مالی پروژه‌های صنعتی و تحلیل اقتصادی بازتولید

17

کارشناسی ارشد حسابداری

دلفی + دیمتل

E5

مدیر تولید

میانی

گروه عظام

فرآیندهای تولید و بهینه‌سازی مصرف مواد اولیه

14

کارشناسی ارشد مهندسی صنایع

دلفی + دیمتل

E6

مدیر پژوهش و توسعه (R&D)

ارشد

بالتین

فناوری‌های بازیافت و بازتولید قطعات

15

دکتری مهندسی مواد

دلفی + دیمتل

E7

مدیر لجستیک و تأمین معکوس

میانی

بالتین

طراحی زنجیرۀ تأمین معکوس و مدیریت بازگشت قطعات

13

کارشناسی ارشد مدیریت لجستیک

دلفی + دیمتل

E8

مدیر کیفیت و استاندارد

میانی

گروه عظام

استانداردسازی قطعات و تضمین کیفیت مواد بازیافتی

12

کارشناسی ارشد مهندسی کیفیت

دلفی + دیمتل

E9

مدیر بازرگانی داخلی

میانی

بازرگانی الدورا

رفتار مصرف‌کننده و بازار قطعات یدکی

19

کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی

دلفی + دیمتل

c.                3-1 مجموعه‌های فازی فیثاغورثی

یَگر[xiv] (2013) مجموعه‌های فازی فیثاغورثی را مطرح کرد. مجموعه‌های فازی فیثاغورثی، که به‎‍عنوان تعمیمی پیشرفته‌تر از مجموعه‌های فازی معمولی مطرح می‌شوند، با هدف پوشش دامنۀ وسیع‌تری از عدم قطعیت در قضاوت‌های انسانی توسعه یافته‌اند. در این چارچوب، هر گزاره یا قضاوت با سه مؤلفۀ اصلی درجۀ عضویت (میزان موافقت)، درجۀ عدم عضویت (میزان مخالفت) و درجۀ بی‌تصمیمی کمّی‌سازی می‌شود که از رابطۀ فیثاغورثی بین این دو حاصل می‌شود. شرط اساسی در این نظریه، برقراری رابطه‌ای به شکل مجموع مربعات درجۀ عضویت و عدم عضویت است که باید کوچک‌تر یا مساوی یک باشد. این شرط در مقایسه با مدل‌های پیشین، فضای تصمیم‌گیری را به‎‍طور درخور توجهی گسترش می‌دهد. این انعطاف‌پذیری بیشتر، باعث می‌شود تا مجموعه‌های فازی فیثاغورثی ابهام و تردید ذاتی را در نظرات خبرگان‎‍، به‎‍ویژه در مسائل پیچیدۀ مبتنی بر قضاوت مانند شناسایی و تحلیل روابط بین موانع ساختاری، با دقت و واقع‌نمایی بهتری مدل کنند.

تعریف 1. مجموعۀ فازی فیثاغورثی تعریف‌شده بر  به‎‍صورت رابطۀ (1) است (Yang, 2025):

(1)

 

که در آن و  به ترتیب تابع عضویت و‎‍ عدم عضویت‎‍اند که شرط رابطۀ (2) را برآورده می‌کنند.

(2)  

 

‎‍درجۀ عضویت نادقیق با نماد  نمایش داده و به‎‍صورت رابطۀ (3) تعریف می‌شود‎‍‎‍:

(3)

 

تعریف 2. یک عدد فازی فیثاغورثی ذوزنقه‌ای ([xv]TrPFN) به‎‍صورت رابطۀ (4) نمایش داده می‌شود.

‌(4)

 

با پارامترهای  به‎‍طوری که  از همه کوچک‎‍تر و  از همه بزرگ‎‍تر باشد.

(5)

 

درجات عضویت  و عدم عضویت  نیز باید شرط رابطۀ (6) را ارضا کنند؛ یعنی مجموع توان دوم آنها بزرگ‎‍تر و مساوی یک باشد.

(6)

 

​تعریف ۵. فرض کنید یک عدد فازی نرمالیزه‌شدۀ چهاروجهی با احتمال ترجیحی (TrPFN) باشد‎‍ که در آن  اعداد حقیقی‎‍اند. در این صورت، مقدار مورد انتظار عدد فازی A به‌صورت رابطۀ (7) تعریف می‌شود.

(7)

 

 

d.                

e.                3-2 روش دیمتل فازی فیثاغورثی

در فرآیند تصمیم‌گیری، تصمیم‌گیرندگان معمولاً بر‎‍اساس تجربه و تخصص خود قضاوت می‌کنند. ارزیابی دقیق معیارها برای روش دیمتل یا هر روش تصمیم‌گیری دیگری در محیط‌های نامطمئن، کاری نسبتاً دشوار است. مجموعۀ فازی فیثاغورثی به‌طور مؤثری با عدم‌ قطعیت در محیط تصمیم‌گیری برخورد می‌کند. در روش پیشنهادی دیمتل فازی فیثاغورثی، ارزیابی معیارها بر‎‍اساس مقیاس زبانی فازی فیثاغورثی و همچنین عدد فازی ذوزنقه‌ای فیثاغورثی انجام می‎‍شود. در ادامه، دربارۀ روش پیشنهادی بحث می‎‍شود.

مرحلۀ اول: تشکیل ماتریس ارتباطات مستقیم فیثاغورثی

در این گام میزان تأثیرپذیری معیارها بر هم، بر‎‍اساس طیف 0 تا 6 جدول (3) تکمیل می‌شود.

                                                           i.            جدول 3- عبارات کلامی و اعداد فازی ذوزنقه‌ای(Giri et al., 2022)

1. Table 3- Lingual items and Trapezoidal fuzzy numbers (Giri et al., 2022)

عبارت کلامی

کد

عدد فازی ذوزنقه‌ای

کاملاً کم

0

(0،1؛(0،0،0،0))

کم

1

(8/0، 1/0؛(3/0، 2/0، 1/0، 0))

نسبتاً کم

2

(7/0، 3/0؛(4/0، 3/0، 2/0، 1/0))

متوسط

3

(5/0، 5/0؛(6/0، 5/0، 4/0، 3/0))

نسبتاً زیاد

4

(4/0، 6/0؛(8/0، 7/0، 6/0، 5/0))

زیاد

5

(2/0، 8/0؛(1، 9/0، 8/0، 7/0))

کاملاً زیاد

6

(1،0؛(1،1،1،1))

مرحلۀ دوم: تبدیل ماتریس فیثاغورثی به ماتریس معمولی

در این گام، ماتریس فازی فیثاغورثی فازی‌زدایی می‌شود که در مرحلۀ اول تشکیل شد‎‍.

مرحلۀ سوم: ادغام نظرات خبره‌ها

زمانی که از دیگاه چند نفر استفاده می‌شود، از میانگین سادۀ نظرات بر‎‍اساس رابطۀ (8) استفاده می‌شود تا نظرات تجمیع شود.

(8)

 

در این فرمولp تعداد خبرگان و  ،  ،  به ترتیب ماتریس معمولی برای هر خبره‎‍اند.

مرحلۀ چهارم: نرمال‌سازی ماتریس

در این گام، نرمال‌سازی بر‎‍اساس رابطۀ (9) و (10)‎‍ انجام می‌شود.

(9)

N = K × M

(10)

K =

     

مرحلۀ پنجم: تشکیل ماتریس ارتباطات کل

در این گام، ماتریس ارتباطات کل بر‎‍اساس رابطۀ (11) تشکیل می‌شود.

(11)

T = N × (I - N)-1

مرحلۀ ششم: تشکیل نمودار علّی

در این گام، نمودار علی بر‎‍اساس مقادیر D و R تشکیل می‌شود که در ادامه توضیح داده می‌شود‎‍.

  • جمع عناصر هر سطر (D) برای هر عامل نشانگر میزان تأثیرگذاری آن عامل بر دیگر عامل‌های سیستم است‎‍ (میزان تأثیر‎‍گذاری متغیرها)؛
  • جمع عناصر ستون (R) برای هر عامل نشانگر میزان تأثیرپذیری آن عامل از دیگر عامل‎‍های سیستم است‎‍ (میزان تأثیرپذیری متغیرها)؛
  • بنابراین بردار افقی (D + R) میزان تأثیر و تأثر عامل مدنظر در سیستم است. به عبارت دیگر هرچه مقدار D + R عاملی بیشتر باشد، آن عامل تعامل بیشتری با دیگر عوامل سیستم دارد؛
  • بردار عمودی (D - R) ‎‍قدرت تأثیرگذاری هر عامل را نشان می‌دهد. به‎‍طور کلی اگر D - R مثبت باشد، متغیر یک متغیر علی محسوب می‌شود و اگر منفی باشد، معلول محسوب می‌شود.

f.                4- یافته‌ها

در مرحلۀ پیشبرد تکنیک دلفی، پرسش‎‍نامه‎‍ای شامل 18 موانع اجرای زنجیرۀ تأمین دایره‌ای، که از مرور پیشینۀ پژوهش استخراج شده است، در اختیار 9 خبرۀ پژوهش قرار داده‎‍ و از آنها درخواست شد نظرشان را دربارة هر معیار در قالب متغیرهای کلامی مندرج در پرسش‎‍نامه بیان کنند.

در این پژوهش، عدد آستانه 7/0 در نظر گرفته می‎‍شود (Mousavi et al., 2015)؛ بنابراین شاخص‎‍هایی حذف می‎‍شود که میانگین قطعی آنها از عدد 7/0 کمتر باشد. ملاک حصول اجماع در این پژوهش، همگرایی تدریجی دیدگاه‌های خبرگان در دورهای متوالی و تثبیت نسبی امتیازها در دور نهایی بود؛ در‎‍نتیجه‎‍ از میان ۱۸ مانع اولیه، ۱۰ مانع به‌عنوان موانع نهایی برای ورود به مرحلۀ تحلیل دیمتل فازی فیثاغورثی انتخاب شد. نتایج در دور دوم تکنیک دلفی، تأیید 10 شاخص را نشان می‎‍دهد که در جدول (4) آورده شده است.

                                                                                          i.            جدول 4- نتایج روش دلفی فازی

1. Table 4- Results of fuzzy Delphi method

طبقه

مانع

میانگین غیرفازی

نماد

تعداد خبرگان موافق/مخالف

وضعیت و دلیل پذیرش/عدم پذیرش خبرگان

موانع تکنیکی–عملیاتی

قطعات عمدتاً نیازمند ترکیب چند مادۀ اولیه‎‍اند و همین موضوع استفاده از مواد بازیافتی را در تولید قطعات‎‍ پیچیده می‌کند.

85/0

C1

7، 2

پذیرش: پیچیدگی مواد و چند جزئی بودن قطعات، بازیافت و بازتولید را عملاً دشوار می‌کند.

تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد و یکسان مشکل‌ساز است.

67/0

 

4، 5

رد: به‎‍دلیل وجود شبکۀ خدمات پس از فروش در بازارهای هدف، امکان مدیریت بازیافت و زنجیرۀ معکوس در همان بستر وجود دارد.

هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است.

68/0

 

4، 5

رد: با طراحی ‎‍‌بازیافت‎‍پذیر قطعات و بهینه‌سازی زنجیرۀ معکوس، هزینۀ بازتولید‎‍ توجیه‌پذیر می‎‍شود.

بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده است.

94/0

C2

8، 1

پذیرش: پراکندگی جغرافیایی بازار، بازگشت قطعات و مدیریت زنجیرۀ معکوس را دشوارتر می‌کند.

 

موانع اقتصادی و مالی

بازتولید نیازمند منابع مالی بالاست.

89/0

C3

8، 1

پذیرش: سرمایه‌گذاری اولیه برای زیرساخت، فناوری و فرآیندهای بازتولید بالاست.

طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس هزینۀ بالایی دارد.

64/0

 

4، 5

رد: در صورت کاهش مصرف مواد اولیۀ جدید، هزینه‌های زنجیرۀ معکوس برای بنگاه‎‍ توجیه‎‍پذیر است.

در حال حاضر سود زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در مقایسه با زنجیرۀ تأمین خطی کم است.

84/0

C4

7، 2

پذیرش: در شرایط فعلی، بازده اقتصادی کوتاه‌مدت مدل خطی برای بسیاری از بنگاه‌ها بیشتر است.

موانع نهادی و قانون‌گذاری

بسیاری از قوانین فعلی‎‍، استفاده از مواد اولیه خام را به‎‍جای بازیافت تشویق می‌کنند.

8/0

C5

7، 2

پذیرش: نبود سازوکارهای تنظیم‌گری مؤثر، جهت‌گیری بنگاه‌ها را به‎‍سمت الگوی خطی حفظ می‌کند.

استفاده از مشوق‌های مالیاتی و قانونی برای بازتولید به‎‍جای تولید اولیه

88/0

C6

8، 1

پذیرش: کمبود مشوق‌های حمایتی، انگیزۀ لازم را برای توسعۀ بازتولید‎‍ کاهش می‌دهد.

مواد اولیه در کشورهای دارای معادن به‎‍نسبت مواد بازتولیدشده ارزان است.

65/0

 

4، 5

رد: با توجه به محدودیت منابع طبیعی و انرژی، این عامل در شرایط فعلی مانع اصلی تلقی نشد.

مواد اولیه سهمیه‌بندی شده است.

88/0

C7

8، 1

پذیرش: سهمیه‌بندی و محدودیت دسترسی، برنامه‌ریزی پایدار برای جایگزینی مواد و بازتولید را مختل می‌کند.

موانع فرهنگی و بازار

مصرف‌کنندگان، کالای بازتولیدشده را بی‌کیفیت تلقی می‌کنند.

8/0

C8

7، 2

پذیرش: ذهنیت منفی مشتریان نسبت‎‍به کیفیت، پذیرش بازار را کاهش می‌دهد.

مصرف‌کنندگان نسبت‎‍به هرگونه تغییر مقاومت می‌کنند.

64/0

 

4، 5

رد: با فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی، این مقاومت کاهش‎‍پذیر است‎‍ و مانع پایدار تلقی نمی‌شود.

زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است.

67/0

 

4، 5

رد: بازار خدمات پس از فروش به‌تدریج علمی‌تر و منعطف‌تر می‎‍شود و ظرفیت تغییر دارد.

هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایره‌ای دشوار است.

68/0

 

4، 5

رد: گسترش فضای مجازی و آموزش‌های آنلاین، دشواری آموزش و فرهنگ‌سازی را کاهش داده است.

موانع طراحی و مهندسی

دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و در‎‍بر‎‍دارندۀ ریسک است.

84/0

C9

7، 2

پذیرش: محدودیت‌های طراحی و ریسک‌های مهندسی، بازیابی و استفادۀ مجدد قطعات را دشوار می‌کند.

باید امکان بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات در نظر گرفته شود.

93/0

C10

8، 1

پذیرش: طراحی برای بازتولید، پیش‌نیاز کلیدی استقرار موفق اقتصاد دایره‌ای است.

نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه می‌شوند.

36/0

 

2، 7

رد: سهم این قطعات نسبت‎‍به قطعات پایان ‌عمر استاندارد کمتر است و اثر تعیین‌کننده‌ای ندارد.

 

نتیجۀ تکنیک دلفی مجدداً به خبرگان ارائه و با استفاده از ابزار مصاحبه از آنها خواسته شده است تا نتیجه را تحلیل کنند. ازنظر خبرگان، مانع «تنوع تولیدکنندگان خودور در دنیا و نبود تعریف استاندارد یکسان مشکل‌ساز است»، حائز اهمیت نبود؛ زیرا تمامی کمپانی‌های تولید خودرو در کشورهایی که بازار فروش دارند، خدمات پس از فروش را نیز ارائه می‌دهند؛ بنابراین، بازیافت قطعات مصرفی و یا زنجیرۀ تأمین معکوس نیز، در همان بستر انجام می‎‍شود. دربارۀ مانع «هزینۀ بازتولید بیشتر از هزینۀ تولید مواد اولیه است» نیز، باید گفت که طبق نظر خبرگان، طراحان قطعات را بازیافت‎‍پذیر طراحی می‎‍کنند و همچنین طراحی زنجیرۀ معکوس بهینه، هزینه‌های بازیافت را به‎‍حدی کاهش می‎‍دهد تا بازتولید ‎‍‎‍توجیه‎‍پذیر باشد. در ضمن، از‎‍نظر خبرگان مانع «طراحی و اجرای زنجیرۀ تأمین معکوس، هزینۀ بالایی دارد.» در صورت استفاده‎‍نکردن از مواد اولیۀ جدید، هزینه‌های زنجیرۀ تأمین معکوس توجیه‌پذیر است. از سوی دیگر، مانع «مواد اولیه در کشورهای دارای معادن به‎‍نسبت مواد بازتولیدشده ارزان است.» به‎‍علت محدود‎‍بودن منابع طبیعی و انرژی به‎‍صورت کلی، در حال حاضر ‎‍ اهمیت بالایی ندارد و یک مانع اصلی تلقی نمی‌شود. از دید خبرگان، با فرهنگ‌سازی مناسب و اطلاع‌رسانی مناسب، مانع «مصرف‌کنندگان نسبت‎‍به هرگونه تغییر مقاومت می‌کنند‎‍»، حل می‎‍شود و این موضوع تنها منوط به زمان است. دربارۀ مانع «زنجیرۀ تأمین خطی در بازار مصرف شکل گرفته و جا افتاده است‎‍»، با توجه به علمی‎‍شدن بازارهای خدمات پس از فروش برای مدیریت هزینه‌های زنجیرۀ تأمین، این بازار از انعطاف‌پذیری بیشتری برخوردار شده است. مانع «هماهنگی و آموزش بازار مصرف برای اجرای زنجیرۀ تأمین دایره‌ای دشوار است‎‍»، در حال حاضر و با توجه به رشد استفاده از فضای مجازی و آموزش‎‍های آنلاین، سختی آموزش و فرهنگ‌سازی اهمیت کمتری پیدا کرده است. در‎‍نهایت، مانع «نبود امکان بازتولید قطعاتی که در طول عمر خود دچار حادثه می‎‍شوند‎‍»، تعداد این قطعات نسبت‎‍به قطعاتی خیلی کمتر است که طول عمر استاندارد خود را طی کرده‌اند و به همین دلیل، این مانع‎‍ اهمیت بسیار کمی دارد.

در گام بعدی، مراحل دیمتل فازی فیثاغورسی پیش می‌رود. در جداول (5) و (6)، به ترتیب ماتریس‌های ارتباط مستقیم و ماتریس ارتباط کل نشان داده شده است. به‎‍جهت تشکیل نمودار علی‎‍ مجموع سطرها (D) و ستون‎‍ها (R)، ماتریس روابط کل به دست آمده و سپس D+R و D-R محاسبه شده است. نتایج در جدول (7)‎‍ آورده شده است. بر این اساس، شاخص D نشان‎‍دهندۀ تأثیرگذاری معیارهاست. بر این اساس، پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه (C1) دارای بیشترین قدرت تأثیرگذاری است. شاخص R نشان‌دهندۀ تأثیرپذیری معیارهاست. هر چقدر عدد R یک معیار بیشتر باشد، آن معیار دارای تأثیرپذیری بیشتری در سیستم است که بر این اساس، پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه (C1) بیشترین تأثیرپذیری را دارد (جدول ‎‍7).

                                                                                         ii.            جدول 5- ماتریس ارتباط مستقیم

1. Table 5- Direct Relations

 

C1

C2

C3

C4

C5

C6

C7

C8

C9

C10

C1

0/0

349/0

555/0

416/0

242/0

236/0

581/0

572/0

934/0

276/0

C2

321/0

0/0

371/0

590/0

435/0

318/0

666/0

598/0

624/0

236/0

C3

214/0

276/0

0/0

352/0

576/0

607/0

268/0

352/0

430/0

181/0

C4

238/0

190/0

352/0

0/0

205/0

205/0

292/0

318/0

304/0

190/0

C5

498/0

352/0

321/0

335/0

0/0

318/0

649/0

633/0

629/0

352/0

C6

589/0

366/0

219/0

649/0

318/0

0/0

633/0

649/0

934/0

282/0

C7

292/0

175/0

318/0

435/0

190/0

335/0

0/0

292/0

435/0

197/0

C8

206/0

183/0

290/0

321/0

167/0

276/0

247/0

0/0

290/0

121/0

C9

139/0

219/0

318/0

411/0

190/0

136/0

190/0

321/0

0/0

233/0

C10

581/0

554/0

934/0

572/0

447/0

352/0

633/0

834/0

649/0

0/0

                                                                                                                     iii.             

                                                                                           iv.            جدول 6- ماتریس روابط کل

1. Table 6- Total Relations Matrix

 

C1

C2

C3

C4

C5

C6

C7

C8

C9

C10

C1

089/0

139/0

204/0

196/0

128/0

130/0

214/0

227/0

304/0

113/0

C2

147/0

081/0

174/0

225/0

158/0

143/0

231/0

233/0

257/0

108/0

C3

119/0

118/0

092/0

168/0

169/0

176/0

153/0

177/0

208/0

090/0

C4

096/0

082/0

126/0

075/0

087/0

089/0

122/0

134/0

144/0

073/0

C5

177/0

143/0

170/0

186/0

086/0

144/0

231/0

242/0

266/0

127/0

C6

198/0

151/0

163/0

248/0

146/0

095/0

238/0

256/0

324/0

123/0

C7

112/0

086/0

130/0

159/0

092/0

117/0

082/0

142/0

179/0

080/0

C8

086/0

076/0

109/0

124/0

076/0

096/0

109/0

073/0

134/0

058/0

C9

076/0

083/0

117/0

139/0

082/0

075/0

101/0

130/0

085/0

077/0

C10

220/0

202/0

304/0

266/0

195/0

184/0

269/0

319/0

317/0

090/0

                                                                                    v.            جدول 7- روابط علت و معلولی موانع

1. Table 7- Cause and Effect relations of barriers

نام

نماد

D+R

D-R

نوع

پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیه

C1

061/3

424/0

اثرگذار

بازار مصرف خودرو در خارج از مرز های کشور تولیدکننده

C2

919/2

597/0

اثرگذار

نیاز به منابع مالی زیاد برای بازتولید

C3

060/3

120/0-

اثرپذیر

کم‎‍بودن سوددهی زنجیرۀ تأمین دایره‌ای نسبت‎‍به خطی

C4

814/2

758/0-

اثرپذیر

استفاده از قوانین بازدارنده برای استفاده از مواد اولیۀ خام به‎‍جای بازیافت

C5

991/2

552/0

اثرگذار

استفاده از مشوق‌های مالیاتی و قانونی برای بازتولید به‎‍جای تولید اولیه

C6

190/3

694/0

اثرگذار

سهمیه‌بندی مواد اولیه

C7

929/2

571/0-

اثرپذیر

تعریف مصرف‎‍کنندگان از کالای تولید‎‍شده، کالای بی‌کیفیت است.

C8

873/2

991/0-

اثرپذیر

دمونتاز و مونتاژ قطعات مشکل و ریسکی است.

C9

182/3

254/1-

اثرپذیر

باید در طراحی اولیۀ قطعات، امکان بازتولید در نظر گرفته شود.

C10

302/3

426/1

اثرگذار

نمودار علّی روابط در شکل (1) نشان داده شده است.

 

شکل 1- نمودار علّی روابط

2. Fig. 1- Cause- Effect Relations Chart

شبکۀ روابط[xvi] نیز در شکل (2) نشان داده شده است.

 

شکل 2- شبکۀ روابط اعتناپذیر

3. Fig. 2- Normalized Relation Matrix

g.               5- بحث

نتایج روش دیمتل فازی فیثاغورثی نشان داد که موانع پیچیدگی قطعات و ترکیب چند مواد اولیۀ (C1) بازار مصرف خودرو در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده (C2)، نیاز به منابع مالی زیاد برای بازتولید (C3)، استفاده از قوانین بازدارنده برای استفاده از مواد اولیه خام به‎‍جای بازیافت (C5) و سهمیه‌بندی مواد اولیه (C7) در ناحیۀ علّی قرار دارند؛ به این معنا که این عوامل بیش از آنکه از دیگر موانع اثر بپذیرند، بر ساختار کلی زنجیرۀ تأمین دایره‏ای اثر می‌گذارند. در مقابل، معیارهای کم‎‍بودن سوددهی زنجیرۀ تأمین دایره‌ای نسبت‎‍به خطی (C4)، استفاده از مشوق‌های مالیاتی و قانونی برای بازتولید به‎‍جای تولید اولیه (C6)، ادراک مصرف‌کنندگان از کالای بازتولیدشده به‌عنوان کالای بی‌کیفیت (C8)، مشکل و پرریسک‎‍بودن دمونتاژ و مونتاژ قطعات (C9) و لزوم توجه به قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات (C10)، در ناحیۀ معلول قرار می‎‍گیرند و بنابراین بیشتر از متغیرهای علّی تأثیر می‌پذیرند.

تحلیل ماتریس روابط کل و نیز نقشۀ شبکۀ روابط اعتناپذیر نشان داد که 1C مهم‌ترین گره شبکه است. این معیار هم دارای اثرگذاری بالا بر دیر موانع است و هم از چندین عامل دیگر اثر می‌پذیرد؛ ازاین‌رو یک مانع مرکزی و پیونددهنده در ساختار مسئله دانسته می‎‍شود. در نمودار شبکۀ روابط نیز مشاهده می‌شود که 1C به‌عنوان منبع تأثیر، به‌طور مستقیم با چند معیار کلیدی دیگر در ارتباط است و از این حیث، نقش‎‍ محوری در شکل‌دهی به پویایی موانع دارد. همچنین C2 ب یکی از اثرگذارترین معیارهاست که عمدتاً بر دیگر عوامل مؤثر است و خود از تعداد محدودی از موانع اثر می‌پذیرد؛ بنابراین، ماهیت بازار و پراکندگی جغرافیایی مصرف در خارج از مرزهای کشور تولیدکننده، یک فشار ساختاری مهم بر توسعۀ زنجیرۀ تأمین دایره‌ای ایجاد می‌کند.

مقدار آستانۀ روابط داخلی (0.837) با احتساب میانگین حسابی نیز، نشان داد که تنها بخشی از روابط میان معیارها شدت درخور توجهی دارند و شبکۀ علّی–معلولی مسئله، یک شبکۀ فشرده، ولی انتخابی است. در چنین وضعی، تمرکز بر تعداد محدودی از گره‌های کلیدی، بیشترین اثر را در کاهش دیگر موانع به‎‍همراه دارد. علاوه بر این، غلبۀ روابط خروجی در C1، C2،C5، C6 و تا حدی C3، حاکی از آن است که مداخلات سیاستی باید در سطح طراحی محصول، مقررات‌گذاری‎‍ و تأمین مالی متمرکز شوند؛ زیرا این متغیرها محرک‌های اصلی تغییر در دیگر بخش‌ها هستند.

تحلیل هم‌راستایی نتایج پژوهش حاضر با مطالعات پیشین، نشان می‌دهد که یافته‌ها در امتداد پژوهش‎‍های بین‌المللی و داخلی قرار دارند. تأکید این مطالعه بر «پیچیدگی قطعات و مواد اولیه» و «نیاز به منابع مالی» به‎‍عنوان موانع علّی کلیدی، با یافته‌های لو و همکاران[xvii] (2025) همسو است که نوآوری را در مواد و بازیافت پیشرفتۀ موتور محرک اقتصاد چرخشی در صنعت خودرو می‌دانند. همچنین، همسویی معناداری با مطالعۀ بالداساری و همکاران (2025) در لزوم اتخاذ رویکرد کل‌نگر به زنجیرۀ تأمین و نقش سیاست‌گذاری مؤثر در مدیریت لایه‌های متعدد موانع مشاهده می‌شود.

در بخش موانع معلولی، یافته‌های این پژوهش مبنی بر اثرپذیری «طراحی اولیه» و «ریسک دمونتاژ»‎‍ از فقدان همکاری‌های زنجیره‌ای، از سوی سسانا و همکاران (2024) و مارتینز و همکاران (2021) پشتیبانی می‌شود؛ زیرا آنها نیز تبادل داده و اطلاعات میان بازیگران زنجیرۀ ارزش را پیش‌نیاز بهبود طراحی برای بازیافت می‌دانند. ازنظر عملیاتی نیز، نتایج پژوهش حاضر با مطالعات ون کیکن و همکاران (2024) تطابق دارد که معتقدند حل موانع فنی و مالی، پیش‌شرط ارتقای عمر محصولات و دستیابی به عملکرد زیست‌محیطی است.

در سطح نهادی، انطباق کاملی میان تأکید این مطالعه بر «موانع قانون‌گذاری و نبود مشوق‌ها» با نتایج گنزالس- سانچز و همکاران[xviii] (2020) وجود دارد؛ اما این پژوهشگران نیز، تعهد به مدیریت پایدار را مشروط به زیرساخت‌های مدیریتی و حمایت قانون‌گذار می‌دانند. در‎‍نهایت، نتایج حاضر با مطالعات داخلی نیز هم‌راستاست؛ به‌طوری ‌که اولویت موانع مالی و فنی با یافته‌های سلمان‌نژاد و کرمی‌تکلو[xix] (2023) و نقش محوری قوانین و فرهنگ با مطالعۀ کیانی و همکاران[xx] (2024) مطابقت دارد.

در‎‍مجموع، این تطبیق نشان می‌دهد که اگرچه بُعد تکنولوژیک عاملی حیاتی است، بدون تأمین مالی، حمایت قانونی و همکاری کل‌نگر در زنجیرۀ ارزش‎‍ به‎‍تنهایی برای گذار به اقتصاد دایره‌ای کافی نخواهد بود. مطالعۀ حاضر با تحلیل روابط علّی و تفکیک موانع زیربنایی از پیامدهای معلولی، یافته‌های جهانی را در بستر صنعت قطعه‌سازی ایران، بومی‌سازی و تقویت کرده است.

در مقایسه با مطالعات پیشین، یافته‌های این پژوهش با پژوهش‎‍های بین‌المللی همسو است؛ برای مثال، مطالعات اخیر بر اهمیت نوآوری فناورانه، بازیافت پیشرفته مواد‎‍ و استفاده از مواد زیست ‌پایه در کاهش فشارهای محیط‌زیستی و عملیاتی صنعت خودرو تأکید کرده‌اند. در این راستا، شناسایی C1 و C3 به‌عنوان گره‌های علّی اصلی، نشان می‌دهد که محدودیت‌های مهندسی محصول و سرمایه‌گذاری اولیه، همچنان از موانع بنیادی گذار به الگوی دایره‌ای‎‍اند. همچنین، شناسایی C5 و C7 در ناحیۀ علّی بیانگر آن است که ساختارهای نهادی و مقرراتی، به‌ویژه قوانین بازدارنده و نظام سهمیه‌بندی مواد اولیه، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری یا تضعیف رفتارهای دایره‌ای دارند.

در‎‍مجموع، هم‌راستایی یافته‌های پژوهش حاضر با مطالعات پیشین نشان می‌دهد که گذار به زنجیرۀ تأمین دایره‌ای، حاصل اثر هم‌زمان عوامل فنی، اقتصادی، نهادی و فرهنگی است. با این حال، برخی موانع شناسایی‌شده در این پژوهش، در بافت صنعت خودرو و قطعه‌سازی ایران برجسته‌تر و تا حدی مختص شرایط کشورند؛ از‎‍جمله این عوامل به سهمیه‌بندی و محدودیت دسترسی به مواد اولیه، ناپایداری و ابهام‌های مقرراتی، ضعف مشوق‌های مالی و مالیاتی‎‍ و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری اشاره می‎‍شود. در کنار این چالش‌های زمینه‌مند، موانعی مانند پیچیدگی قطعات، دشواری دمونتاژ‎‍ و ضعف طراحی برای بازتولید، ماهیت‎‍ عمومی‌تری دارند و در بیشتر مطالعات بین‌المللی نیز گزارش شده‌اند؛ بنابراین، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت اقتصاد دایره‌ای در ایران، نیازمند هم‌زمانی اصلاحات فناورانه، سیاستی و مالی است؛ به‌گونه‌ای که به موانع ساختاری خاص کشور نیز، در کنار چالش‌های مشترک صنعت‎‍ توجه شود.

بر‎‍اساس نتایج دیمتل فازی فیثاغورثی، پیشنهادهای مدیریتی و سیاستی این پژوهش باید بر مبنای تقدم مداخله در عوامل علّی نسبت‎‍به عوامل معلولی تنظیم شوند؛ زیرا عوامل علّی، ریشۀ شکل‌گیری و تداوم دیگر موانع است و اصلاح آنها بیشترین اثر سیستمی را در بهبود عملکرد زنجیرۀ تأمین دایره‌ای قطعات خودرو ایجاد می‎‍کند. در این میان، متغیر C10 یعنی «لزوم توجه به قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات»، با بالاترین مقدار D-R و نیز بیشترین میزان برجستگی کلی، مهم‌ترین عامل اثرگذار در شبکۀ موانع شناسایی شد. بر این اساس، اولین و اساسی‌ترین پیشنهاد آن است که خودروسازان و قطعه‌سازان، اصول طراحی را برای بازتولید‎‍ از مرحلۀ طراحی مفهومی و مهندسی محصول در فرایند توسعۀ قطعه نهادینه کنند. این اقدام مستلزم بازنگری در معماری محصول، کاهش استفاده از ترکیب‌های ماده‌ای پیچیده، استانداردسازی قطعات، طراحی ماژولار، استفاده از اتصالات‎‍ جداسازپذیر‎‍‎‍ و مستندسازی مشخصات فنی قطعات به‌گونه‌ای است که امکان تعمیر، جداسازی، بازسازی و بازتولید در پایان چرخۀ عمر تسهیل شود. به بیان دیگر، تا زمانی که قابلیت بازتولید به‌عنوان یک معیار طراحی در مبدأ شکل نگیرد، بسیاری از اقدامات پایین‌دستی در حوزۀ بازیافت، تعمیر و بازگردانی قطعات، با هزینۀ بالا و اثربخشی محدود مواجه خواهند بود.

پس از C10، عامل C1 یعنی «پیچیدگی قطعات و ترکیب مواد اولیه»، یکی از مهم‌ترین عوامل علّی و در عین حال یکی از گره‌های پیونددهندۀ شبکه است که باید در اولویت دوم مداخله قرار گیرد. با توجه به اینکه پیچیدگی ساختاری و تنوع مواد، فرایندهای دمونتاژ، تفکیک، ارزیابی فنی و بازتولید را دشوار و پرهزینه می‌کند، پیشنهاد می‌شود بنگاه‌ها به‌سوی ساده‌سازی طراحی، کاهش تنوع غیرضروری مواد، به‌کارگیری مواد سازگارتر با فرایندهای بازیافت و بازتولید‎‍ و تدوین دستورالعمل‌های طراحی مشترک میان واحدهای مهندسی، تولید و خدمات پس از فروش حرکت کنند. در‎‍واقع، اگرچه C10 از‎‍نظر اثرگذاری خالص در رتبۀ اول قرار دارد، C1 نیز به‎‍دلیل نقش مرکزی خود، حلقۀ واسطی میان طراحی محصول، امکان‌پذیری عملیاتی بازتولید و کاهش موانع فنی در کل زنجیره است.

در گام بعد، توجه به عامل C2 یعنی «محدود‎‍بودن بازار خارج از مرزها» ضروری است. اثرگذار‎‍بودن این متغیر نشان می‌دهد که توسعۀ بازتولید در صنعت قطعه‌سازی تنها یک مسئلۀ درون‌کارخانه‌ای نیست و به ظرفیت بازار، مقیاس اقتصادی و امکان توسعۀ تقاضا نیز وابسته است؛ از این ‌رو، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران و بنگاه‌ها به‌صورت هم‌زمان از‎‍طریق ایجاد مشوق‌های صادراتی، توسعۀ همکاری‌های منطقه‌ای، تدوین استانداردهای پذیرفتنی در بازارهای هدف‎‍، ایجاد بسترهای شفاف برای معرفی کیفیت و قابلیت اطمینان قطعات بازتولیدشده، برای توسعۀ بازار محصولات بازتولیدشده اقدام کنند‎‍. بدون توسعۀ بازار، حتی در صورت اصلاح طراحی و ارتقای توان فنی، انگیزۀ کافی برای سرمایه‌گذاری پایدار در بازتولید شکل نخواهد گرفت.

عامل علّی بعدی، C5 یعنی «قوانین و مقررات بازدارنده» است که نشان می‌دهد بخشی از موانع اقتصاد دایره‌ای در صنعت قطعه‌سازی ریشۀ نهادی و سیاستی دارد. بر این اساس، اصلاح چارچوب‌های قانونی، حذف یا کاهش موانع مقرراتی، تدوین استانداردهای رسمی برای قطعات بازتولیدشده‎‍ و بازنگری در ضوابط مرتبط با استفاده از مواد بازیافتی و قطعات بازساخته، از‎‍جمله اقدامات ضروری به شمار می‌رود. همچنین لازم است نهادهای تنظیم‌گر با رویکردی تسهیلگر، فضای حقوقی مطمئن‌تری را برای سرمایه‌گذاری در بازتولید فراهم کنند. در شرایطی که قوانین موجود با منطق زنجیرۀ تأمین دایره‌ای هم‌راستا نباشند، حتی بنگاه‌های دارای آمادگی فنی و مدیریتی نیز، با محدودیت جدی مواجه خواهند شد.

همچنین C6 یعنی «کمبود مشوق‌های حمایتی»، از دیگر عوامل علّی مهم است که لزوم مداخلۀ هدفمند دولت و نهادهای پشتیبان را برجسته می‎‍کند. در این راستا، ارائۀ تسهیلات مالی کم‌بهره، معافیت‌های مالیاتی، یارانه برای نوسازی فناوری، حمایت از پروژه‌های مشترک تحقیق و توسعه، تضمین خرید برای برخی محصولات منتخب‎‍ و ایجاد برنامه‌های تشویقی برای خودروسازان و قطعه‌سازان فعال در حوزۀ بازتولید، مسیر گذار به الگوی دایره‌ای را تسهیل می‎‍کند. اهمیت این عامل نشان می‌دهد که توسعۀ بازتولید تنها با اتکا به انگیزه‌های درون‌بنگاهی محقق نمی‌شود و نیازمند سازوکارهای حمایتی بیرونی و سیاست‌های مشوق‌محور است.

در مقابل، عوامل C3، C4، C7، C8 و C9 در زمرۀ عوامل معلولی قرار می‌گیرند؛ بنابراین این متغیرها بیشتر حوزه‌های اثرپذیر و پیامدهای عملکردی نظام‎‍ تفسیرپذیرند و مدیریت آنها باید در امتداد اصلاح عوامل علّی انجام شود؛ برای مثال، کاهش دشواری دمونتاژ و مونتاژ قطعات (C9)، تا حد زیادی پیامد بهبود طراحی اولیه و کاهش پیچیدگی محصول است و به همین دلیل، این مسئله علاوه بر آموزش عملیاتی یا اقدامات اجرایی مقطعی، باید از مبدأ طراحی نیز کنترل شود. به‌طور مشابه، مشکلات مرتبط با تأمین مالی و سودآوری (C3 و C4) نیز، با اصلاح مقررات، ایجاد مشوق‌ها، توسعۀ بازار و کاهش هزینه‌های ناشی از طراحی نامناسب، قابلیت بهبود بیشتری خواهند داشت. همچنین موانعی مانند سهمیه‌بندی مواد اولیه (C7) و نگرش منفی مصرف‌کننده نسبت‎‍به قطعات بازتولیدشده (C8)، از‎‍طریق مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری، شفاف‌سازی کیفیت، استانداردسازی، برندسازی و تضمین عملکرد محصولات بازتولیدشده کنترل می‎‍شود.

h.               6- نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل ساختار علّی موانع پیاده‌سازی اقتصاد دایره‌ای در صنعت قطعه‌سازی خودرو، انجام شد. با بهره‌گیری از روش دیمتل فازی فیثاغورثی، روابط متقابل میان موانع استخراج و عوامل اثرگذار و اثرپذیر تفکیک شد. نتایج نشان داد پنج مانع «پیچیدگی طراحی و ترکیب مواد»، «وابستگی به بازارهای صادراتی»، «قوانین بازدارنده»، «مشوق مالیاتی و قانونی» و «در نظر نگرفتن امکان بازتولید در طراحی»، در زمرۀ عوامل علّی قرار دارند و دارای بیشترین قدرت اثرگذاری سیستمی‎‍اند.

در‎‍مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که پیشنهادهای مدیریتی در صنعت قطعه‌سازی ایران، باید از تمرکز صرف بر پیامدها فاصله بگیرند و بر مداخله در ریشه‌های اصلی مسئله استوار شوند. بر این مبنا، نهادینه‌سازی قابلیت بازتولید در طراحی اولیۀ قطعات، کاهش پیچیدگی ساختاری و ماده‌ای محصولات، توسعۀ بازار، اصلاح مقررات بازدارنده و تقویت مشوق‌های حمایتی، پنج محور اولویت‌دار برای گذار مؤثر به زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در این صنعت به شمار می‌روند. تنها در صورت تحقق این مداخلات ریشه‌ای است که‎‍ انتظار می‎‍رود دیگر موانع عملیاتی، مالی، بازارمحور و اجرایی نیز به‌صورت پایدار کاهش یابند. با وجود دستاوردهای پژوهش، محدودیت‌هایی وجود دارد که باید در تفسیر نتایج به آنها توجه شود.

ماهیت ذهنی داده‌ها: روش دیمتل فازی فیثاغورثی، با وجود قدرت بالا در مدل‌سازی روابط علّی، مبتنی بر ارزیابی‌های ذهنی خبرگان است؛ در‎‍نتیجه، ساختار استخراج‌شده منعکس‌کننده ادراک و تجربۀ حرفه‌ای مشارکت‌کنندگان است و به داده‌های عینی عملکردی مربوط نیست.

ایستایی مدل: تحلیل ارائه‌شده، ماهیت مقطعی دارد و پویایی زمانی موانع را لحاظ نمی‌کند؛ در حالی ‌که گذار به اقتصاد دایره‌ای، فرآیندی تدریجی و تحول‌محور است و ممکن است روابط میان موانع در طول زمان تغییر کند.

‎‍ مدل‌سازی‎‍نکردن کمی عملکرد عملیاتی: پژوهش حاضر ساختار علّی را شناسایی کرده است؛ اما اثر کمی هر مانع بر شاخص‌های عملکردی نظیر هزینه، زمان چرخه، بهره‌وری یا سطح خدمات اندازه‌گیری نشده است.

با توجه به محدودیت‌ها و دستاوردهای مطالعۀ حاضر، پیشنهاد می‌شود به توسعۀ مدل‌های ترکیبی کمی–کیفی در پژوهش‌های آتی‎‍ توجه شود.

همچنین پیشنهاد می‌شود در پژوهش‎‍های آتی، روش‌های ساختاری مانند دیمتل با مدل‌های کمّی بهینه‌سازی شبکۀ‎‍ زنجیرۀ تأمین حلقه‌بسته ترکیب شود تا اثر موانع شناسایی‌شده بر شاخص‌های عملکرد عملیاتی به‌صورت عددی سنجیده شود. به‌کارگیری روش پویایی سیستم‌ها، رفتار بلندمدت موانع و تعاملات آنها را در گذار به اقتصاد دایره‌ای مدل‌سازی ‎‍ و سناریوهای سیاستی مختلف را ارزیابی می‎‍کند. با توجه به نقش بازیگران مختلف در زنجیرۀ تأمین (تولیدکنندگان، دولت، بازیافت‌کنندگان، مصرف‌کنندگان)، استفاده از چارچوب نظریۀ بازی‌ها برای تحلیل رفتار استراتژیک و طراحی سازوکارهای انگیزشی پیشنهاد می‌شود. مطالعۀ نقش فناوری‌های دیجیتال مانند بلاک‌چین، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی در بهبود ردیابی مواد، کاهش عدم ‌اطمینان و ارتقای شفافیت زنجیرۀ ‎‍تأمین دایره‌ای، افق‌های جدیدی را در مدیریت عملیات پایدار ایجاد می‎‍کند. پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده، اقتصاد دایره‌ای در چارچوب «تاب‌آوری–پایداری» بررسی و مشخص شود کدام مداخلات طراحی و سیاستی، هم‌زمان کارایی عملیاتی و پایداری زیست‌محیطی را بهبود می‎‍دهند. آزمون تجربی مدل‌های «محصول به‌عنوان خدمت» و «بازتولید مبتنی بر تقاضا» در صنعت خودرو، شکاف میان تحلیل ساختاری و پیاده‌سازی عملی را کاهش می‎‍دهد. طراحی یک چارچوب ارزیابی بلوغ برای واحدهای قطعه‌سازی، امکان پایش پیشرفت و مقایسۀ عملکرد شرکت‌ها را فراهم خواهد کرد.

به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که گذار به زنجیرۀ تأمین دایره‌ای در صنعت قطعه‌سازی خودرو، مستلزم مداخلات ساختاری در سطح طراحی محصول، سیاست‌گذاری صنعتی و مدیریت شبکۀ تأمین است. تمرکز بر عوامل علّی شناسایی‌شده، به ایجاد آثار سیستمی مثبت و کاهش تدریجی موانع عملیاتی و فرهنگی منجر می‎‍شود. پیوند این یافته‌ها با رویکردهای نوین مدیریت تولید و عملیات، زمینه‌ساز توسعۀ چارچوب‌های تصمیم‌گیری پیشرفته در حوزۀ عملیات پایدار خواهد بود.

 

[i] Baldassarre et al.

[ii] Sesana et al.

[iii] Van Keeken et al.

[iv] Martins et al.

[v] Gonzalez-Sanchez et al.

[vi] Ahmadov et al.

[vii] Wamane

[viii] Gaur et al.

[ix] Jensen

[x] Martin

[xi] Balakrishnan et al.

[xii] Iglesias-Émbil et al.

[xiii] Alizadeh Afroozi et al.

[xiv] Yager

a.                 [xv] Trapezoidal Fuzzy Number

[xvi] Normalized Relation Matrix

[xvii] Luo et al.

[xviii] González-Sánchez et al.

[xix] Salmannejad & Karimi Taklo

[xx] Kiani et al.

Ahmadov, T., Durst, S., & Gerstlberger, W. (2025). Unveiling success factors for implementing and sustaining circular economy practices in small and medium-sized firms: multi-level perspective. The Bottom Line, 38(1), 71–98. https://doi.org/10.1108/BL-12-2023-0320.
Alizadeh Afroozi, M., Gramifar, M., Hazratifar, B., Keshvari, M.M., & Razavian, S.B. (2025). Optimization of Lithium-Ion Battery Circular Economy in Electric Vehicles in Sustainable Supply Chain. Battery Energy, 4(2). https://doi.org/10.1002/bte2.20240057.
Baldassarre, B., Maury, T., Tazi, N., Mathieux, F., & Sala, S. (2025). Increasing plastic circularity in the automotive sector: Supply chain analysis and policy options from the European Union (EU). Resources, Conservation and Recycling, 218, 108216. https://doi.org/ 10.1016/j.resconrec.2025.108216.
Balakrishnan, A.S., Ramanathan, R., Ramanathan, U., & Srinivasan, R. (2025). Responsible battery disposal management practices: An investigation in the electric vehicle industry from a circular economy perspective. Journal of Environmental Management, 383, 125488. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.125488.
Gaur, T.S., Yadav, V., Mittal, S., & Sharma, M.K. (2024). A systematic review on sustainable E-waste management: challenges, circular economy practices, and a conceptual framework. Management of Environmental Quality: An International Journal, 35 (4), 858–884. https://doi.org/10.1108/MEQ-05-2023-0139.
Gaur, T.S., Yadav, V., Prakash, S., Panwar, A. (2025). Integration of industry 4.0 and circular economy for sustainable E-waste management. Management of Environmental Quality: An International Journal, 36(5), 1304–1325. https://doi.org/10.1108/MEQ-07-2024-0277.
Giri, B. C., Molla, M. U., & Biswas, P. (2022). Pythagorean fuzzy DEMATEL method for supplier selection in sustainable supply chain management. Expert Systems with Applications, 193, 116396. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2021.116396.
González-Sánchez, R., Settembre-Blundo, D., Maria Ferrari, A., & García-Muiña, F.E. (2020). Main Dimensions in the Building of the Circular Supply Chain: A Literature Review. Sustainability, 12(6), 2459. https://doi.org/10.3390/su12062459.
Hosseini, S. Kh., Momeni, M., & Saryazdi, Gh. (2024). Identification and ranking of barriers to implementing the 4th generation industry based on supply chain sustainability and circular economy. Journal of technology development management, 12(4), 48. https://doi.org/10.22104/jtdm.2025.7298.3380.
Iglesias-Émbil, M., Ortego, A., Valero, A., & Villalba, G. (2025). Evolution in the content of strategic metals in a passenger car and its implications for the circular economy. Journal of Cleaner Production, 495, 145048. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.145048.
Jensen, H.H. (2025). Connected Products and Components – The Senses of the Circular Economy. In: Circular Economy Opportunities and Pathways for Manufacturers. Future of Business and Finance. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-75279-7_13.
Kiani, M., Andalib Ardakani, D., Mirfakhroddin, S.H., & Zare Ahmad Abadi, H. (2024). Analysis of the barriers to circular economy and industry 4.0 implementation: approach of meta-analysis and fuzzy DANP. Journal of industrial management vision, 13(4), 9-45. https://doi.org/10.48308/JIMP.13.4.9.
Luo, A.A., Apelian, D., & Taub, A.I. (2025). Toward Material Circularity and Manufacturing Sustainability in the Automotive Industry. Journal of Advanced Manufacturing and Processing, e70017. https://doi.org/10.1002/amp2.70017.
Mahboubkheirkhah, M., Karimi, R., Motamedi, M. (2025). A framework to manufacturing in car industry with attention to lean production and circular economy in the era of industry 4.0. Journal of investment knowledge, 59, 407-430, https://doi.org/10.22034/jik.2025.23922.
Martin, H. (2025). Skills for a Circular Economy Transformation—A Regional Case Study From Sweden. International Journal of Training and Development, 29(3), 299-308. https://doi.org/10.1111/ijtd.12360.
Martins, A. V., Godina, R., Azevedo, S. G., & Carvalho, H. (2021). Towards the development of a model for circularity: The circular car as a case study. Sustainable energy technologies and assessments, 45, 101215. https://doi.org/10.1016/j.seta.2021.101215.
Mousavi, P., Yousefi Z., R. & Hassanpour, A. (2015). Identification of organizational information security risks using the fuzzy Delphi method in the banking industry. Information Technology Management, 7(10). https://doi.org/10.22059/jitm.2015.53555.
Nagamalini, T., & Wesley, J.R. (2025). Pathway for a circular economy: facilitating circularity using the ADKAR model for waste management. Management of Environmental Quality: An International Journal, 36(4), 990–1012. https://doi.org/10.1108/MEQ-09-2023-0320.
Roshanbakhsh, A., Farsijani, H., & Motadel, M.R. (2025). Analyzing the Role of Supply Chain Risk Management in Achieving World-Class Status for Iran's Automotive Industry. Research in production and operation management, 16(1), 40, 71-90. https://doi.org/10.22108/POM.2025.141073.1557.
Sabale, D.B., Kaswan, M.S., Rathi, R., & Yadav, V. (2025). Investigating and modeling the circular economy enablers in product development process: net zero as a moderator. Benchmarking: An International Journal, 32(1), 241–260. https://doi.org/10.1108/BIJ-06-2023-0401.
Salmannejad, M., & Karimi Taklo, S. (2023). Evaluating the Barriers to Circular Supply Chain Implementation Using a Rank Prioritization Approach. Supply Chain Management, 25(80), 89-100.
Sesana, M., Antonello, V., Calabresi, M., Fontana, A., Rossi, L., Nika, J., Landolfi, G., Sorlini, M. & Rosa, P. (2024). Advancing Sustainability and Circularity in the Automotive Industry: A Data-Driven Platform Approach. In 2024 Electronics Goes Green 2024+(EGG), IEEE., 1-11. https://doi.org/10.23919/EGG62010.2024.10631254.
Suman, D., & Rajak, S. (2025). Assessing the key enablers for circular economy adoption for industrial symbiosis: evidence from an Indian automotive component manufacturing industry. Environment, Development and Sustainability. https://doi.org/10.1007/s10668-024-05920-8.
Van Keeken, M., Dullaert, W. E. H., Inghels, D. A. M., & Wissink, P. L. J. (2024). The effects of product lifetime extension on short-and long-term supply chain circularity: A case study of the European aluminum automotive supply chain. Resources, Conservation and Recycling, 211, 107836. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2024.107836.
Wamane, G.V. (2025). A “new deal” for a sustainable future: enhancing circular economy by employing ESG principles and biomimicry for efficiency. Management of Environmental Quality: An International Journal, 36(4), 930–947. https://doi.org/10.1108/MEQ-07-2022-0189.
Yager, R.R. (2013). Pythagorean fuzzy subsets. 2013 joint IFSA world congress and NAFIPS annual meeting (IFSA/NAFIPS), Edmonton, Canada, 57-61.
Yang, C. (2025). A novel Pythagorean fuzzy FUCA driven MCGDM algorithm for evaluating green economy oriented corporate sustainability. scientific reports, 16, 1656, https://doi.org/10.1038/s41598-025-31159-y.