بررسی تاثیر فعالیت های مدیریت تکنولوژی بر قابلیت‏ های چابکی سازمان

1- مقدمه

تکنولوژی در اقتصاد رقابتی امروز، نقش مهم و حیاتی ایفاء می کند و پرواضح است که استراتژی‏های رقابت جهانی به طور فزاینده‏ای در حال تبدیل به تکنولوژی‏هستند که به سمت بسترهایی بسیار پویا، با سرعت بالا و محیطی پر تلاطم حرکت کرده‏اند (باداوی¹، 1998). در سال‏های اخیر، تکنولوژی پیشرفت­هایی با سرعتی چشمگیر داشته است. تکنولوژی در هر جنبه از زندگی ما نفوذ کرده و اساسا راه زندگی و انجام کسب و کار را تغییر داده است. ظهور محصولات نوآورانه عمدتا مبتنی بر بازار است و خلق ارزش، یک چالش پیش روی صنایع تکنولوژی­محور بوده و به همین علت تکنولوژی برای برخورداری مزیت رقابتی، ضروری شده­اند (باداوی، b2009).

به واسطه توسعه سریع تکنولوژی در سالیان اخیر، بخش‏های خاصی از مطالعات مدیریت که بیش از 30 مورد بود را تحت پوشش قرار می‏داد، که یکی از این موارد مدیریت تکنولوژی بود. (وانگ و هونگ²، 2009). مدیریت توسعه تکنولوژی، یک چالش جهانی است و نقش تکنولوژی در پیشرفت کشورهای در حال توسعه پیچیده و بحث برانگیز است. پذیرش وسیعی وجود دارد نسب به این موضوع که دانش فنی و مهارت الزاماتی هستند برای رقابت (باربوسا و وایدیا³، 1997 ; حسین و ساشیل⁴، 1997)، اما ممکن است نیروهای ترویج یکپارچگی جهانی با ایجاد و حفظ خود مختاری محلی در تضاد باشند (هیپکین و بنت⁵، 2003). موفقیت مدیریت تکنولوژی در گرو این است که فرآیند نوآوری و توسعه تکنولوژی و استفاده از تکنولوژی در کسب و کار و صنعت، مدیریت شود. از سوی دیگر؛ یکی از مهمترین توانمندی‏هایی که بنگاه­ها برای کاهش زمان پاسخگویی، بهبود انعطاف‏پذیری و افزایش توان رقابتی بدان نیاز دارند، قابلیت چابکی است(ملا حسینی و مصطفوی، 1387). مرور ادبیات پژوهش ازجمله گولدمن و همکاران(1995)، کروسیتو و یوسف(2003)، ون استرهوت(2006)، شرهی و همکاران ( 2007)، بیانگر این است که از عوامل اساسی که باعث ایجاد و ارتقای چابکی سازمان می‏شود، تکنولوژی است. بدیهی است تکنولوژی به عنوان یک منبع کلیدی در قابلیت‏های چابکی، مدیریت آن نیز میتواند تاثیرگذار باشد. علی‏رغم تحقیقات انجام شده در حوزه مورد بحث، شکافی که قابل مشاهده است، بررسی تاثیر فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی است و این پژوهش با هدف پر کردن این خلاء نظری و کاربردی در یک صنعت کلیدی کشور یعنی فولاد طراحی و انجام شده است. بنابرین، مساله اصلی پژوهش این است که فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی⁶ (شناسایی، اکتساب، بهره‏برداری، محافظت، یادگیری و انتخاب تکنولوژی) چگونه و به چه میزان بر قابلیت‏های چابکی⁷ در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر‏گذار است؟

اهمیت این پژوهش از بعد نظری بدین صورت است که در مطالعات انجام شده، فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی و قابلیت‏های چابکی به صورت مجزا به کار رفته است و در این پژوهش به علت اهمیت این متغیرها در پاسخگویی به محیط‏های پویا به صورت همزمان مدل‏سازی شده است که در مطالعات پیشین به آن توجه نشده بود. از بعد عملی نیز با توجه به این که جامعه آماری این پژوهش در کارخانه فولاد کویر کاشان بوده است و این شرکت به عنوان یک شرکت زیر‏بنایی در صنعت کشور مطرح است و در بلند مدت محصولات این شرکت می‏تواند در صادرات غیر نفتی نیز نقش موثری داشته باشد، لذا، انجام پژوهش در شرکت مذکور می‏تواند زمینه‏ای برای انجام تحقیقات بعدی باشد و حتی پژوهش‏های انجام شده داخلی و خارجی مرتبط با موضوع پژوهش، در صنعت مذکور انجام نشده است و از این جهت نوآوری این پژوهش قابل توجیه است و نهایتا این پژوهش با پیگیری مساله اصلی پژوهش در شرکت مورد مطالعه، به دنبال راهکارهایی است که بتوان مطالعه فعالیت‏های (فرایند) مدیریت تکنولوژی و رابطه آن با قابلیت‏های چابکی به عنوان ابزاری برای بهتر عمل کردن در محیط پویای امروزی و نیازهای متغیر مشتریان در کسب و کار های داخلی و خارجی بهره برد تا این شرکت ها به مزیت رقابتی پایدار دست‏یابند.

2- مروری بر ادبیات پژوهش

این بخش به بررسی مرور ادبیات مدیریت تکنولوژی و فعالیت‏های آن و همچنین ادبیات مربوط به قابلیت‏های چابکی و ارتباط بین متغیرهای پژوهش پرداخته است. 

2-1- تاریخچه و تعاریف مدیریت تکنولوژی

یکی از مباحثی که در دنیای امروز مورد توجه زیادی قرار گرفته است، بحث مدیریت تکنولوژی است. بر سر این موضوع که سه فاکتور مهم استراتژیکی در سازمان‏های مدرن وجود دارد که سبب خلق مزیت رقابتی می‏شود، بحث‏هایی مطرح است. نخستین فاکتور رهبری استراتژیک است. رهبری موثر ، توسعه سازمان در مسیر درست و تولید محصولات در جهت پاسخ به نیاز بازار را تضمین می‏کند. دومین فاکتور داشتن کارکنانی توانمند و با‏انگیزه است. آنها سازمان را به جلو حرکت می‏دهند. عامل سوم مدیریت تکنولوژی مناسب است. مهم این است که تکنولوژی شرکت، آن را به درستی برای رسیدن به وضعیتی موثر و رقابتی هدایت کند(هریسون و سامسون⁸، 2003).

مدیریت تکنولوژی در دهه 1980 شکل گرفت. مدیریت تکنولوژی به یک مورد بسیار با اهمیت تبدیل شده است و به عنوان یکی از مهمترین عوامل در رقابت بین‏المللی محسوب می‏شود (ون ویک⁹، 1988)

تاثیر تکنولوژی توسط فعالان، دانشگاهیان و دولت به عنوان یک سر منشا مزیت رقابتی برای صنایع تولیدی به طور گسترده و وسیع پذیرفته شده است. به منظور تحقق بخشیدن به این مزیت رقابتی، درک هر دو وجه یعنی تکنولوژی‏های خاص و راه‏های آنها در کارخانه‏هایی که می‏توانند به بهترین نحو مدیریت تکنولوژی را انجام دهند، بسیار مهم بود. این مسائل که از اهمیت فزاینده‏ای برخوردار هستند، به عنوان سرعت توسعه تکنولوژی و افزایش پیچیدگی شناخته می‏شوند. افزایش سطح فعالیت در بخش مطالعات مدیریت تکنولوژی یک نشانه از این روند است. برای مثال، کلارک و ریولر¹⁰ (1993) یک فهرست از مقالات چاپ شده در زمینه علوم و مدیریت تکنولوژی که شامل بیش از 10000 منبع بیشتر از 3000 منبع در سال 1981 بود ، ارائه کردند.

در گزارش سال 1987 شورای ملی تحقیقات¹¹، یکی از نخستین تعاریف مدیریت تکنولوژی را بیان کرده است. در این گزارش اظهار شده است که
 ” مدیریت تکنولوژی مهندسی، علوم و مدیریت را به منظور پرداختن به برنامه‏ریزی، توسعه و پیاده‏سازی قابلیت‏های تکنولوژیکی برای شکل دادن و تحقق اهداف استراتژیک و عملیاتی یک سازمان، به یکدیگر

وصل می کند “ (شورای ملی تحقیقات، 1987; ستیندامار و همکاران¹²،b2009; باداوی، a2009; چانارن و جولی¹³، 1999; فال و همکاران¹⁴، 2001; لی هوا و خلیل¹⁵، 2006; وو و همکاران¹⁶، 2012). این تعریف تا حدودی ترکیبی از هر دو جنبه تکنولوژی یعنی بعد سخت مثل علوم و مهندسی و بعد نرم است (فال و همکاران، 2004). از آن به بعد تعاریف دیگری نیز آمده است که حتی تعدادی از آنها به پوشش شاخه‏های فرعی مدیریت تکنولوژی پرداخته‏اند. هر تعریف جدید علتی است که نشان می‏دهد، در این زمینه اصلاحاتی صورت گرفته است و پیشرفتی صورت پذیرفته است.

رشته مدیریت تکنولوژی دارای سابقه بیش از 50 سال است و در مسائل خاص از تحقیقات موسسه مهندسین برق و الکترونیک¹⁷ (IEEE) در مجله مدیریت مهندسی¹⁸ در سال 2004 و مجله تحقیقات مدیریت تکنولوژی¹⁹ در سال 2007 نشان داده شده است (ربرتس²⁰، 2004; لارسون²¹، 2007). مدیریت تکنولوژی به یک رشته تائید شده در 20 سال گذشته با ظهور سازمان‏های تخصصی و حرفه‏ای (مانند انجمن بین المللی مدیریت تکنولوژی²² (IAMOT)، پورتلند مرکز بین المللی برای مدیریت تکنولوژی و مهندسی²³ (PICMET) و موسسه اروپایی برای تکنولوژی و نوآوری در مدیریت²⁴ (EITIM)) و افزایش سریع در تعداد نشریات و برنامه‏های تحصیلی در این زمینه در اواخر دهه 80 میلادی، تبدیل شده است (آلن²⁵، 2004; ربرتس، 2004; بال و ریگبی²⁶، 2005). اگر تغییرات مشاهده شده در رشته مدیریت تکنولوژی در بازه زمانی 1996 تا 2008 گسترش یافته است، بی درنگ معلوم است که نوآوری حرف نخست را در موضوعات اصلی در مدیریت تکنولوژی می‏زند (ستیندامار و همکاران، a2009). به عنوان مثال، یک مطالعه که به بررسی مقالات منتشر شده در مجله Technovation پرداخته است، دو موضوع عمده را شناسایی کرده است که از این قرار است: نوآوری تکنولوژی و مدیریت تکنولوژی (نیمبیسان و ویلمن²⁷، 2004). در این تحقیق بیان می‏شود که 84 درصد از مقالات این مجله مربوط به این موضوعات بوده است یا به شکلی به آن وابسته بوده است. در مطالعه‏ای دیگر در موسسه مهندسین برق و الکترونیک این را نشان داده است که روش‏های قبلی آکادمیک در رشته مدیریت تکنولوژی آن را به 4 بخش تقسیم کرده بود، که عبارت است از: توسعه محصول جدید، اشاعه محصول جدید، نوآوری و توسعه فن آوری (پیلکینگتن²⁸، 2006).

بر طبق پیشنهاد شورای ملی تحقیقات در سال 1987، مدیریت تکنولوژی به عنوان محل ادغام دو رشته علمی ، یعنی مدیریت و علوم تکنولوژی شناخته شده است که می‏توان در شکل 1 آن را دید.

شکل1- مدیریت تکنولوژی نتیجه اغام ( چانارتن و جوئی، 1999)

تجزیه و تحلیل ادبیات پیشین این را نشان می‏دهد که لیست‏هایی از فرآیندها / قابلیت‏ها/ فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی وجود دارد (ربرتس، 1988;

جدول 1- مقایسه چارچوب  فرآیند مدیریت تکنولوژی (انصاری و همکاران(1393).

گرگوری²⁹، 1995; کتک³⁰، 1998; داگسن³¹، 2000; لوین و بارنارد³²، 2008; ستیندامارو همکاران، a2009). همانگونه که در جدول 1 نشان داده شده است ، ممکن است بسیاری از این فعالیت‏ها نام‏های مختلفی داشته باشند، اما در واقع آنها در عمل به دنبال دستیابی به قابلیت‏های تکنولوژیکی هستند. به عنوان مثال عنوانی که در مطالعات ربرتس (1988) ” تجاری‏سازی “ نام نهاده شده است در مطالعات گرگوری (1995) ” بهره برداری “ تلقی شده است ، البته تنوع زبانی در ادبیات آکادمیک نیز تاثیر گذار بوده است. برای مثال جنرال الکتریک به تازگی نام ” مرکز تحقیقات جهانی “ خود را به ” خانه سحر و جادو “ تغییر داده است (لارسون، 2007).

ستیندامارو همکاران (a2009) موضوع مدیریت تکنولوژی را از طریق لنز نظریه قابلیت‏های پویا به بررسی گذاردند و آنها مدیریت تکنولوژی را نوعی از قابلیت‏های پویا با هدف توضیح روشی در شرکتی که منابع را اختصاص می‏دهد و فرآیند‏هایی برای نوآوری دایر می کند، استدلال می کنند و این که چگونه مدیریت تکنولوژی منبع و فرآیند‏های موجود را تولید و مستقر می کند و فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی را بهبود می‏بخشد و این که کجا منابعی جدید را فراهم می کند. بدین ترتیب، قابلیت مدیریت تکنولوژی می‏تواند به عنوان ترکیبی از منابع و فرآیند‏هایی شناخته شود که سبب توسعه، گسترش و حفاظت برای مدیریت کردن تکنولوژی می‏شود (وو و همکاران، 2012).

پنج فرآیند این چارچوب به طور گسترده ای پذیرفته شده است و بر همین اساس محققان زیادی بر عامل دیگری به نام یادگیری متمرکز شده اند. برای مثال ، ستیندامار و همکاران (a2009) بیان می کنند که شکلهای یادگیری یکی از بخش های مهم و حیاتی مهارت تکنولوژیکی است که شامل بازتاب پروژه های فناوری و فرآیند‏های داخلی و خارجی انجام شده، است(وو⁶ و همکاران، 2012).

بهره‏برداری از تکنولوژی‏ها به منظور ایجاد مزایا و یا سودهایی که شرکت به دنبال به دست آوردن آنها است. بهره برداری به تجاری‏سازی درآوردن باز‏می گردد اما بهره برداری یک وظیفه مدیریتی وسیعتری است وقتی سودهای مورد انتظار ممکن است از طریق پیاده‏سازی ، جذب و بهره‏برداری از این تکنولوژی‏ها در داخل شرکت به‏دست آورده شوند. بدیهی است، تجزیه و تحلیل شکل 1 نشان می‏دهد که ممکن است بر یک مدل عمومی توافق وجود داشته باشد. نتیجه لیست فعالیت‏ها حالتی بخصوص از ترکیب دو مطالعه اصلی ، یعنی گرگوری (1995) و راش و همکاران³³ (2007) بوده است. مدل نهایی، شش فعالیت عمومی مدیریت تکنولوژی، به شرح زیر است:

1-      فن‏آوری‏های شناسایی شده که برای کسب و کار مورد اهمیت هستند. شناسایی تنها به توسعه‏های تکنولوژیکی محدود نمی‏شود بلکه شامل تغییرات بازار نیز هست. شناسایی شامل جستجو، حسابرسی، جمع آوری داده ها و فرآیندهای اطلاعاتی است.

2-      فن‏آوری‏های گزینش شده می بایست از سازمان حمایت کنند. انتخاب، یک فرآیند تصمیم‏گیری است که مربوط به مسایل استراتژیک به حساب می‏آید، که نیازمند ارزیابی موثر و یا ارزیابی ظرفیت است. به همین علت است که انتخاب با درک خوب از اهداف استراتژیک و اولویت‏های توسعه یافته شروع می‏شود و سپس با تطبیق دادن تکنولوژی با استراتژی کسب و کار کمک می‏کند.

3-      اکتساب فن‏آوری‏های انتخاب شده. تصمیمات اکتساب به انتخاب‏های میان گزینه‏های خرید یا ایجاد همکاری مربوط است، از زمانی که تکنولوژی‏ها از طریق برخی شکل‏های همکاری داخلی یا خرید از توسعه دهندگان خارجی توسعه داده شده باشند و یا پس از اکتساب، نیاز به جذب است که شامل جا به جایی تکنولوژی از بخش تحقیق و توسعه به کارخانه و یا از شرکتی خارجی و یا شریک خارجی به داخل واحد ساخت  است. دیگر مثال مانند فرآیند‏هایی که شامل تحولات تدریجی، بهبود فرآیند و بازاریابی هستند.

4-      حفاظت از دانش و تخصص در محصولات و سیستم‏های تولیدی تعبیه شده است. برای دستیابی به این قابلیت، نیاز به فرآیند‏هایی همچون حق امتیاز و نگهداری کارکنان است.

5-      یادگیری از توسعه و بهره برداری از تکنولوژی‏ها. این فعالیت یک بخش حیاتی از شایستگی تکنولوژیکی را شکل می‏دهد که شامل بازتابی از پروژه‏های تکنولوژی و فرآیند‏هایی است که در داخل و یا خارج شرکت انجام شده‏اند (ستیندامار و همکاران، a2009).

فهرست فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی شامل قابلیت‏های نوآوری نمی‏شود و این به دو علت است. اولا، قابلیت نوآوری یک سطح بالاتر از یکپارچگی قابلیت‏ها تعریف شده است، که آن توانایی مدیریت چندین قابلیت است (لاوسن و سامسن³⁴، 2001; وانگ و همکاران³⁵، 2008). ثانیا، هر یک از فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی دارای عنصر نوآوری در درون خود است. برای مثال، فعالیت اکتساب دارای یک سهم زیادی از فعالیت نوآوری در درون خود است که شامل تولید، خدمات و فرآیندی نوآوری در شرکت است (تتلینگ و همکاران³⁶، 2008).

2-1-1- چارچوب مدیریت تکنولوژی

اصطلاح چارچوب، اشاره به درک و ارتباط ساختار و روابط درون یک سیستم برای یک هدف تعریف شده، است. در حالی که مطالعات مدیریت تکنولوژی فراوان است، اما پیشنهادات اندکی مبنی بر کاربرد عملی اصول مدیریت تکنولوژی صورت گرفته است و تعداد اندکی چارچوب و مدل مفهومی پذیرفته شده‏ای زیربنای آن قرار گرفته است (فال و همکاران، 2004). در چارچوب مدیریت تکنولوژی، ارائه شده در شکل 2، فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی که شناسایی، انتخاب، اکتساب، بهره­برداری و حفاظت از فناوری هستند به طور معمول به هم وصل شده و یا در فرآیندهای اصلی کسب و کار قرار گرفته‏اند. یکی از مزایای چارچوب مدیریت تکنولوژی این است که قابلیت اجراء در هر شرکت با هر اندازه‏ای را دارا است (ستیندامار و همکاران، a2009).

شکل 2.- چارچوب مدیریت تکنولوژی(فال و همکاران، 2004)

2-2- تاریخچه و تعاریف چابکی سازمانی

با توجه به رقابت جهانی، شرکت ها و سازمان­ها، به دنبال دست­یابی  به روش­هایی  برای  کاهش هزینه، بهبود کیفیت و برآوردن نیازهای دائما در حال تغییر مشتریان خود، هستند(قبادیان³⁷، 1994). سرعت شاید مهم ترین ثروت در هزاره سوم و عصر جدید موسوم به عصر اطلاعات باشد. برای کاستن زمان پاسخگویی و بهبود انعطاف‏پذیری باید شکل کاملاً جدیدی از سازمانها به وجود آیند که برای این منظور اصطلاح چابکی سازمانی برای نخستین بار به کار گرفته شد. چابکی یعنی توانایی فائق آمدن بر چالش‏های غیرمنتظره برای مقابله با تهدیدات بی سابقه محیط کاری و کسب مزیت و سود از تغییرات به عنوان فرصت‏ها (جعفرنژاد و شهائی، 1386). سازمان‏ها به منظور همگامی با تغییرات سریع در ا ین بازارهای بسیار رقابتی باید روش‏های سنتی مدیریت را کنار بگذارند. سازمان‏ها با ایجاد مشارکت‏های پویا، از طرفی با یک دیگر متحد می شوند واز طرف د یگر به صورت مشترک با یکدیگر برای برآورده ساختن نیازهای متغیر بازار رقابت، و در نهایت به هدف
برنده – برنده دست پیدا می‏کنند (لو و همکاران³⁸، 2003).

سازمان چابک سازمانی است که توان پاسخگویی سریع و اثربخش به تغییرات ایجاد شده در محیط خود را داشته باشد (لین و همکاران³⁹، 2006). عرصه‏ کسب و کار امروز عرصه رقابت است و سازمان‏ها از هر نوع که باشند بایستی برای بقا در محیط رقابتی و متغیر تجاری و بهره‏برداری از تغییرات پیرامون خود به توان پاسخگویی سریع در راستای تامین نیاز‏های متنوع مشتریان که ویژگی یک سازمان چابک است، دست‏یابند (شریفی و ژانگ⁴⁰،1992).

در سال 1991 میلادی گروهی از متخصصان صنعتی مشاهده کردند که نرخ افزایش تغییرات در محیط تجاری از توانایی های سازمان‏های تولیدی سنتی در جهت تطبیق و سازگاری با آن، سریع‏تر و شتابان‏تر است. این سازمان‏ها در استفاده از مزایای فرصت‏هایی که برای آنها ارائه می‏شد ، ناتوان بودند و این ناتوانی در تطبیق با شرایط تغییر ممکن بود در بلندمدت باعث ورشکستگی و ناکامی‏شان شود (هرمزی⁴¹، 2001). بنابراین، برای نخستین بار، پارادایمی جدید در گزارشی که عنوانش استراتژی بنگاه­های تولیدی در قرن بیست و یکم از دیدگاه متخصصان صنعتی بود به وسیله مؤسسه ایاکوکا  منتشر و به همگان معرفی شد (داو⁴²، 1994). بلافاصله، عبارت تولید چابک به طور مشترک با انتشار این گزارش مورد استفاده عموم قرار گرفت (گاناسکاران و همکاران⁴³، 2001).

در آغاز دهه 1990، مفهوم  چابکی، به عنوان شیوه­ای نوین برای مدیریت محیط متغیر رقابت ظهور یافت. از دهه 1990 تا هم اکنون نشریات زیادی پیرامون چابکی منتشر شده و سعی در ارائه تعریفی جدید، از این مفهوم داشته‏اند (شرهی و همکاران⁴⁴، 2007). این پارادیم جدید، راه حلی متفاوت برای کسب مزیت رقابتی صنایع است (شریفی و ژانگ، 2001).

مفهوم چابکی در سازمان‏ها به کارکرد تولیدی و مفهوم سیستم‏های تولید منعطف باز می‏گردد. تولید چابک را می‏توان ناشی از ویژگی‏هایی دانست که درطول قرن بیستم معرف تو لید بودند، از جمله عقلانیت، استاندارد‏سازی و حذف عدم قطعیت‏ها (وایت و همکاران⁴⁵، 2005). همچنین، تولید چابک را می‏توان به عنوان مجموعه‏ای از ابزارها، تکنیک‏ها و طرح‏هایی که یک کارخانه یا شرکت را قادر می‏سازد که تحت تغییرات غیر قابل پیش‏بینی رشد کند. تولید چابک نه تنها یک کارخانه را قادر می‏سازد که پاسخگوی سریع نیازهای مشتریان باشد، بلکه به پیکربندی مجدد عملیات و اتحاد استراتژیک برای پاسخگویی به تغییرات پیش بینی نشده در بازار، سرعت می‏بخشد. در شرایط کلی، تولید چابک شامل توانایی واکنش سریع به تغییرات محیط و تغییرات فنی است (آنابلا و همکاران⁴⁶، 2012)

چابکی را می‏توان به صورت مفهومی مدیریتی حول پاسخگویی به بازارهای متلاطم و پویا و تقاضاهای مشتریان توصیف کرد. در واقع، چابکی نه تنها درگیر پاسخگویی به مشتریان است بلکه با بهره‏برداری و کسب مزیّت از این تغییرات به عنوان فرصت، نیز مرتبط است. به منظور فراهم آوردن پاسخگویی شرکت‏ها باید در چندین حوزه مثل، توسعه محصول، ساخت ولجستیک دارای قابلیت‏های منطبق باشند  در هر یک از این حوزه ها، به شایستگی‏های خاصی برای فراهم آوردن ا ین قابلیت‏ها نیاز است (جعفرنژاد و درویش، 1388). چابکی شرکت باید از چابکی سیستم‏های کسب و کار، سازمانی، عملیاتی و حمل و نقل به دست آید (هوآنگ و نف⁴⁷، 1999).

اخیرا تعریفی که از چابکی پذیرفته شده است، این مفهوم را به عنوان توانایی سازمان در پاسخگویی سریع و اثربخش به تغییرات ایجاد شده در تقاضای بازار برای تامین تقاضاهای متنوع مشتریان، عنوان می­کند. مدل‏هایی که در زمینه چابکی وجود دارند انگشت‏شمار بوده و نخستین و مهمترین آنها توسط شریفی و ژانگ معرفی شده است که در واقع اساسی برای شکل‏گیری سایر مدل­های چابکی است. عناصر تشکیل دهنده این مدل عبارتند از: محرک­های چابکی که فشارها و تغییراتی هستند از جانب محیط متغیر کسب و کار و تجارت که بر سازمان تحمیل شده و آن را وادار می‏کند که برای کسب و بقای مزیت رقابتی در جستجوی روش­های نوین باشند. قابلیت‏های چابکی، شامل قابلیت­های اساسی برای پاسخگویی مثبت به تغییرات و کسب مزیت از این طریق هستند. عوامل اجرایی چابکی، ابزار‏هایی هستند که از طریق آنها قابلیت های چابکی به دست می‏آید (رحیم‏نیا و مقدسیان ⁴⁸ ، 2010).

2-2-1- قابلیت‏هایچابکی

موسسات و سازمان‏های چابک برای رسیدن به تغییر، عدم اطمینان و عدم قابلیت پیش‏بینی در محیط کاری خود، به شماری از توانمندی‏های متمایز نیازمند هستند که قابلیت‏های چابکی نامیده می‏شوند (مولوی، 1391).

قابلیت‏های چابکی، عبارت است از توانایی هایی که باید در سازمان ایجاد شود، تا سازمان از قدرت مورد نیاز برای پاسخ‏گویی به تغییرات برخوردار باشد (شریفی و ژانگ، 2001) در یک طبقه بندی کلی از قابلیت‏های اصلی چابکی، این قابلیت‏ها چهار عنصر اصلی را در بر می گیرند، که به عنوان مبنای حفظ و توسعه چابکی به شمار می‏روند (ژانگ⁴⁹، 2011)

قابلیت‏های چابکی و مولفه‏های آنها را می‏توان به صورت شکل 3 نشان داد.

شکل3 -. مدل مفهومی چابکی (رحیم‏نیا و مقدسیان، 2010)

جدول2 -. قابلیت‏های چابکی و مولفه‏های آنها (شرهی و همکاران،2007)

 2-2-2-. بهبودقابلیت‏هایچابکیدرسازمان

در آینده و در حین رقابت در محیط رقابتی پویا، شرکت‏ها و سازمان‏ها باید به فکر توسعه قابلیت‏ها و استفاده از چابکی به عنوان مزیت رقابتی باشند. از مشکلات تمرکز بر بهبود چابکی، پویایی و نیز اقتضایی بودن قابلیتی است که از پیش توسط سازمان ذکر شده است. چابکی در اینجا به عنوان یک راه بی‏پایان از بهبود مستمر قلمداد می‏شود، و از آن جا که هیچ طرحی برای اندازه‏گیری چابکی در ادبیات این تئوری ذکر نشده است، تعیین سطح خاصی از چابکی مورد نیاز دشوار است. در این راستا، فوکورکا و فلیدنر⁵⁰ (1998) بر اساس نظرات ناکان⁵¹ (1986) نیز نظرات فردوس و دی میر⁵²(1990) مدلی را برای بهبود قابلیت چابکی طراحی نموده اند.  این مدل حاکی از آن است که شرکت‏هایی که بدون در نظر گرفتن سایر قابلیت‏های عملکردی، بر بهبود چابکی تأکید می‏کنند، احتمالاً با شکست و ناکامی مواجه خواهند شد. پیش از شروع به ایجاد و کاربرد چابکی، لازم است مبنای شایستگی در سایر ویژگی‏های رقابتی مشخص شود (فردوس و دی میر، 1990).

بهبود کیفیت، پیش شرط ضروری برای بهبود و توسعه سایر قابلیت‏های رقابتی است. شرکت‏ها و سازمان پس از دستیابی به سطح قابل قبولی از کیفیت، باید کماکان به فکر توسعه کیفیت باشند و در عین حال برنامه‏ها و راهکارهایی را برای بهبود قابلیت اطمینان تهیه و تنظیم نمایند. هنگامی که سطح قابل قبولی از قابلیت اطمینان به دست آمد، در عین تداوم دو فعالیت قبل، سازمان‏ها باید به انعطا‏ پذیری، پاسخ‏گویی و قابلیت سازگاری روی آورند. مبتنی بر بهبود موفقیت آمیز در عرصه قابلیت­های انعطاف‏پذیری، شرکت‏ها و سازما‏ن‏ها می‏توانند به سمت چابکی و چالاکی گام بردارند. به‏علاوه، تلاش‏های بهبود کیفیت، قابلیت اطمینان و انعطاف‏پذیری بیشتر است (مدرس یزدی و جعفرنژاد، 1385).

2-2-3-ارتباط بین متغیرهای پژوهش: مرور پیشینه پژوهش

مطالعات انجام شده از جمله کودیش و همکاران⁵³، (1995)، گولدمن و همکاران(1995)، کروسیتو و یوسف(2003)، ون استرهوت(2006)، شرهی و همکاران( 2007) نشان می‏دهد که ملزومات چابکی سازمانی برای سریع واکنش دادن به متغیرهای محیطی، نیازمند مجموعه‏ای از عوامل و منابع از جمله تکنولوژی مدیریت آن است که بتواند به تغییرات تقاضای مشتریان در محیط بازار و تغییرات غیرقابل پیش بینی پاسخ دهد. به همین علت شرکت‏ها در رابطه با تکنولوژی نیازمند مجموعه فرایندها (فعالیت‏هایی) هستند که برای پاسخ‏گویی به نیاز مشتریان به صورت چابک عمل کنند و تحقق این امر در محیط پویای امروزی در ایجاد قابلیت‏هایی است که زمینه این امر را فراهم سازد. مطالعاتی که زائین و همکارانش⁵⁴(2005) در رابطه با تکنولوژی و چابکی سازمانی در شرکت‏های ساخت‏و‏ساز مالزی انجام دادند، به این نتیجه رسیدند که سیستم­های سخت افزاری یا کاربران تکنولوژی تاثیر مستقیمی بر چابکی سازمان دارد. همچنین، پژوهش تسنگ و همکاران(2011)، از میان 12 توانمندساز در نظر گرفته شده، مدیریت تکنولوژی، به عنوان یکی از مهمترین توانمندسازهای چابکی شناخته شد. در ایران نیز مطالعه­ای توسط زنجیرچی و الفت (1389) با عنوان نقش فناوری در دستیابی به چابکی در شرکت‏های الکترونیک انجام شد. در این مطالعه، فناوری از سه بعد تولید، محصول و اطلاعات به عنوان عامل تاثیر گذار بر چابکی بررسی شده بود و نتایج حاصل از این مطالعه نیز نشان داد که تمامی ابعاد فناوری به شکل معنی‏داری می‏توانند تغییرات چابکی را توجیه نمایند. همچنین، مطالعه انجام شده توسط مولوی و همکاران(1392) در صنعت هوایی ایران نشان می­دهد از میان 7 توانمندساز در نظر گرفته شده، مدیریت تکنولوژی، به عنوان دومین توانمندساز شناخته شد. این مطالعات نشان می­دهد مدیریت تکنولوژی یکی از نظام­های مهم مدیریتی در چابکی است. همچنین، مرور ادبیات مرتبط با مدیریت تکنولوژی(مطابق شکل 1) نشان می­دهد که شش فعالیت اساسی برای نظام مدیریت تکنولوژی قابل تبیین است. با این حال تاکنون مطالعه­ای که تاثیر این فعالیت‏های شش­گانه را بر قابلیت‏های چابکی بررسی کند انجام نشده است و در این مطالعه هدف این است تا با ایجاد و تبیین مدلی، به بررسی نقش فعالیت‏های مدیریت تکنولوژی در قابلیت‏های چابکی سازمان مورد مطالعه پرداخته شود.

 شکل 4-. مدل مفهومی پژوهش

3- مدل مفهومی و فرضیه‏های پژوهش

برای انجام تحقیقات علمی و نظام‏مند، چارچوبی علمی و نظری مورد نیاز است که اصطلاحاً مدل مفهومی نامیده می‏شود. در این تحقیق، مدل مفهومی مطابق شکل 4 با توجه به یافته­های ادبیات و نظر خواهی از خبرگان پیشنهاد شده است. بر اساس این مدل، فرضیه­ها عبارتند از:

1) فعالیت های مدیریت تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

a) اکتساب تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

b) بهره برداری تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

c) شناسایی تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

d) محافظت تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

e) یادگیری تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

f) انتخاب تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی در کارخانه فولاد کویر کاشان تاثیر دارد.

4- روش‏شناسی پژوهش

این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ ماهیت همبستگی و از نظر شیوه گردآوری داده از نوع توصیفی پیمایشی است. جامعه­ی آماری این پژوهش، مدیران و کارشناسان کارخانه فولاد کویر کاشان در سال 1392 است. از میان 90 نفر از کارشناسان واحدهای مورد مطالعه، تعداد 72 نفر حاضر به پاسخگویی شدند. در این پژوهش به منظور جمع آوری داده های مورد نیاز، از پرسشنامه  استفاده شد و برای نمره گذاری پرسشنامه ها از مقیاس فاصله ای لیکرت شامل پنج گزینه کاملا مخالفم، مخالفم، بینابین، موافقم و کاملا موافقم و با نسبت دادن به ترتیب نمرات 1 تا 5 استفاده شده است. پرسشنامه علاوه بر سوال های جمعیت شناختی، از دو بخش تشکیل شده بود که  بخش اول در مورد فعالیت های مدیریت تکنولوژی است و آیتم های مربوط به هر فعالیت از مطالعات ستیندامار وهمکاران(2009 و 2010) بر اساس مرور ادبیات پژوهش شناسایی شد و سپس به طراحی سوالات اقدام گردید و بخش بعدی در مورد قابلیت‏های چابکی بود که از سوالات استانداردی استفاده شد که در مطالعات شریفی و ژانگ(1999) به کار رفته بود که این سوالات نیز پس از تعدیل جزئی مورد استفاده قرار گرفت و روایی سوالات با استفاده از نظر اساتید و خبرگان مربوطه تایید شد. برای تعیین پایایی پرسشنامه نیز از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که این ضریب برای هریک از سازه­های پژوهش بالاتر از 71/0 و برای کل پرسش­نامه پژوهش 95/0 برآورد گردید. بنابراین سوالات پرسشنامه پایایی لازم را دارند (شکل3).

جدول3.- نتایج محاسبه ضریب آلفای کرونباخ

به منظور تجزیه و تحلیل داده­های گردآوری شده، از روش‏های آمار توصیفی، استنباطی و معادلات ساختاری استفاده شده است. برای توصیف متغیرهای جمعیت‏شناختی، روش‏های مختلف آمار توصیفی همچون جدول توزیع فراوانی مطلق، درصد و میانگین و انحراف معیار به کار گرفته شده است و در بخش آمار استنباطی، از روش‏های آزمون همبستگی پیرسون و آزمون t-value ، تحلیل عامل تاییدی و معادلات ساختاری و با نرم افزارهای SPSS و Smart PLS در راستای تبیین اجزای مدل و روابط بین آنها تجزیه و تحلیل شده اند. در این پژوهش روایی سازه به وسیله تحلیل عاملی تاییدی بررسی شده است.

5- یافته‏های پژوهش

5-1-آمار توصیفی

64 نفر از کارشناسان واحدها مرد و 8 نفر زن هستند. از نظر سنی 32 نفر بین 26 تا 35 سال، 31 نفر بین 36 تا 45 سال، 13 نفر بالای 45 سال هستند.  18 نفر از مدیران دارای تحصیلات دیپلم و زیر دیپلم، 61 نفر دارای تحصیلات کارشناسی  و 21 نفر دارای تحصیلات کارشناسی ارشد و بالاتر هستند. از نظر سابقه مدیریتی 69 نفر از کارشناسان دارای سابقه مدیریتی 1 تا 5 سال هستند و 24 نفر از کارشناسان دارای سابقه مدیریتی 6 تا 10 سال و 7 نفر سابقه مدیریتی 11 تا 15 سال بود. لازم به ذکر است که پست مدیریتی این کارشناسان در این پژوهش مدنظر نبوده و فقط سابقه مدیریتی آنها لحاظ شده است(شکل 4).

جدول 4.- ویژگی‏های جمعت شناختی نمونه

5-2- نتایج آزمون همبستگی

به منظور آزمون فرضیه های پژوهش، ابتدا از آزمون همبستگی با استفاده از نرم افزارSPSS  ، برای سنجش همبستگی بین متغیرها استفاده شد ولی ابتدا بایستی از نرمال یا غیر نرمال بودن توزیع داده ها آگاهی یافت تا این که در گام بعدی بتوان آمار( پارامتریک یا ناپارامتریک) مناسب را انتخاب نمود. لذا در ابتدا از آزمون کولموگروف- اسمیرنوف جهت رسیدن به این هدف استفاده شده است. طبق نتایج آزمون کولموگروف- اسمیرنوف، همانطور که در شکل 5 مشاهده می‏شود، هر دو متغیر مدیریت تکنولوژی و قابلیت‏های چابکی از توزیع نرمال برخوردارند.

آزمون همبستگی پیرسون به عنوان آزمونی پارامتریک برای آزمون فرضیه های تحقیق استفاده می‏شود. نتایج آزمون همبستگی پیرسون در جدول 6 به نمایش درآمده است. با توجه به نتایج به دست آمده از آزمون همبستگی پیرسون، مشاهده می‏شود که ابعاد فعالیت های مدیریت تکنولوژی؛ اکتساب، بهره­برداری، شناسایی، محافظت، یادگیری و انتخاب بر قابلیت‏های چابکی تاثیر مثبت و معناداری وجود دارد.

جدول 5.-آزمون کولموگروف اسمیرنف

جدول 6.- آزمون همبستگی پیرسون بین متغیرهای پژوهش

5-3-روش PLS برای آزمون مدل

به منظور اعتبار سنجی ارزش محتوایی هر یک از شاخص ها در اندازه‏گیری مفاهیم مطرح شده، در این بخش، با روش مدل معادلات ساختاری، اعتبار مدل طراحی شده مورد آنالیز قرار می گیرد. مدل یابی معادلات ساختاری یک رویکرد جامع برای آزمون فرضیات، درباره روابط متغیرهای مشاهده شده و مکنون است (هومن، 1387). مدل یابی حداقل مربعات جزئی⁵⁵ (PLS) در حوزه های متنوع از جمله حوزه منابع انسانی کاربرد دارد (ون⁵⁶، 2010). نگرش لیزرل⁵⁷ بر بیشینه‏سازی کواریانس و مدل‏یابی حداقل مربعات جزئی بر بیشینه‏سازی واریانس تمرکز دارد (لوریا و داچسی⁵⁸، 2007). PLS نگرشی مبتنی بر واریانس است که در مقایسه با تکنیک‏های مشابه معادلات ساختاری همچون لیزرل و ایموس⁵⁹ نیاز به شروط کمتری دارد (لیلجاندر و همکاران⁶⁰، 2009). به طور مثال بر خلاف لیزرل، مدل‏یابی مسیر PLS برای کاربرد‏های واقعی مناسب‏تر است، به‏ویژه هنگامی که مدل‏ها پیچیده‏تر هستند، بهره‏گیری از این نگرش مطلوبتر خواهد بود (ون، 2010). البته مزیت اصلی آن در این است که این نوع مدل‏یابی نسبت به لیزرل و ایموس به تعداد کمتری از نمونه نیاز دارد (ویکسوم و واتسون⁶¹، 2001). در واقع PLS محدودیت حجم نمونه ندارد و نمونه انتخاب شده می‏تواند برابر یا کمتر از 30 باشد، که در این صورت نتایج نیز معتبر است (گری⁶²، 2003). همچنین، به عنوان روشی قدرتمند در شرایطی که تعداد نمونه‏ها و آیتم‏های اندازه‏گیری محدود است و توزیع متغیرها می‏تواند نامعین باشد، مطرح می‏شود
(هایر و همکاران⁶³، 1998).

5-4-ارزیابی مدل اندازگیری

در PLS دو مدل آزمون می شود؛ مدل اول، مدل اندازه‏گیری و مدل دوم، مدل معادلات ساختاری است (بنیفیس و همکاران⁶⁴، 2012).

5-4-1- مدل اندازه‏گیری: شاخص‏های برازش رایج در مدل‏های اندازه‏گیری PLS برای 7 متغیر مکنون در قالب شکل3 ارائه شده است . سه شاخص مهم عبارتند از: پایایی بارهای عاملی⁶⁵ ، پایایی مرکب⁶⁶ (شاخص سازگاری درونی مدل انداز‏ه‏گیری) و متوسط واریانس استخراج شده⁶⁷ (درصدی از تغییرات متغیر مکنون که توسط متغیرهای مشاهده شده تبیین شده است).

پایایی آیتم ها و روایی همگرا در مدل بیرونی برآورد شده است. پایایی هریک از آیتم‏ها، از طریق بارهای عاملی آیتم های مربوط به هر سازه به دست می‏آید. آیتم‏هایی که دارای بارهای عاملی حداقل 500/0 باشند، معنادار در نظر گرفته شده و در مدل باقی می‏مانند (هایر و همکاران ، 1998). ضرایب بارهای عاملی متغیرهای مشاهده شده در جدول7 برای هر متغیر مکنون محاسبه شده است که این ضرایب در محدوده  712/0تا 971/0 قرار دارد.

سازگاری درونی مدل به وسیله شاخص پایایی مرکب اندازه‏گیری می‏شود (ورتس و همکاران⁶⁸ ، 1974). اگر شاخص پایایی مرکب برای هر سازه از 7/0بیشتر باشد؛ یعنی پایایی مرکب مدل مناسب است (بنیفیس و همکاران ، 2012). در مدل برازش شده در این پژوهش برای تمام متغیرها این شاخص بالای 84/0 بوده است (جدول 7).

جدول7. – شاخص‏های برازش متغیرهای مکنون پژوهش در الگو بیرونی و درونی

شاخص متوسط واریانس استخراج شده که روایی همگرا بوده و نشان می‏دهد که واریانس هر سازه می‏تواند به وسیله نشانگرهای انتخاب شده تبیین شده باشد(فورنل و لاکر⁶⁹، 1981) و حداقل مقدار توصیه شده برای سازه ها حداقل 5/0 است(باگوزی و یی⁷⁰، 1988) این شاخص نشان می‏دهد که یک متعیر در مدل به طور متوسط بیش از نصف واریانس متغیرهای شاخص را تبیین کرده است. در مدل این پژوهش برای تمام متغیرها این شاخص بالای 58/0 است(جدول 7).

5-4-2- مدل ساختاری

با استفاده از مدل معادلات ساختاری می‏توان به بررسی فرضیه‏ها و ضریب تبیین متغیرها پرداخت. از این رو می‏توان با مقایسه­ی مقدار t محاسبه شده برای ضریب هر مسیر با مقدار بحرانی 96/1 تایید یا عدم تایید فرضیه پژوهشی را بررسی کرد. اگر مقدار t محاسبه شده از مقدار بحرانی کمتر و یا با آن مساوی باشد، فرضیه پژوهشی رد و در صورت بزرگتر بودن از مقدار بحرانی، فرضیه بیان شده تایید می‏شود. براساس خروجی به دست آمده، مقدار t در مدل پژوهش، فرضیه­ی اصلی و فرضیه‏های فرعی مورد تایید قرار گرفت. بدین ترتیب فعالیت های مدیریت تکنولوژی و ابعاد آن (اکتساب، بهره­برداری، یادگیری، شناسایی، محافظت و انتخاب تکنولوژی بر قابلیت‏های چابکی تاثیر مثبت و معنادار داشته است (جدول 8).

شاخص دیگر روایی معادلات ساختاری بر اساس ضرایب تبیین متغیرهای وابسته تعیین می‏شود و نشانگر واریانس تبیین شده سازه های مدل است(بنیفیس و دیگران، 2012)؛ به طوری که اگر میزان R² متغیرهای وابسته مدل بالای 67/0 باشد خوب، بین 33/0 تا 67/0 متوسط و زیر 19/0 ضعیف طبقه بندی می‏شود. در مدل برازش این پژوهش ضرایب تبیین برای متغیر قابلیت‏های چابکی  برابر 89/0 است(جدول 7).

جدول8.- نتایج آزمون مربوط به فرضیه ها

6- بحث و نتیجه گیری